Cao Thắng — Người thợ rèn biến vũ khí của đối phương thành vũ khí của nghĩa quân

Cuối thế kỷ XIX, sau khi thực dân Pháp từng bước hoàn thành việc xâm chiếm Việt Nam, nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp đã nổ ra. Năm 1885, sau khi vua Hàm Nghi xuống Chiếu Cần Vương, phong trào chống Pháp lan rộng ở nhiều địa phương.

Ở Hà Tĩnh, một trong những phong trào mạnh mẽ nhất là cuộc khởi nghĩa Hương Khê, gắn với tên tuổi Phan Đình Phùng và Cao Thắng.

Cao Thắng sinh năm 1864 tại vùng Hương Sơn, Hà Tĩnh. Ông xuất thân trong một gia đình nông dân và trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng của nghĩa quân Hương Khê.

Điều khiến Cao Thắng trở nên đặc biệt trong lịch sử không chỉ là khả năng chiến đấu mà còn là tư duy về vũ khí.

Ông hiểu rằng nghĩa quân muốn đối đầu lâu dài với quân Pháp thì không thể chỉ dựa vào giáo mác, cung tên hay những khẩu súng cũ kỹ.

Quân Pháp có súng trường hiện đại hơn rất nhiều.

Vì vậy, vấn đề vũ khí trở thành một trong những bài toán quan trọng nhất đối với nghĩa quân.

Cơ hội đến sau một trận phục kích.

Nghĩa quân thu được 17 khẩu súng cùng khoảng 600 viên đạn từ quân Pháp. Cao Thắng cho tháo một khẩu súng để nghiên cứu cấu tạo.

Đây là một công việc cực kỳ khó khăn đối với những người không có máy móc công nghiệp hiện đại.

Súng trường kiểu 1874 của Pháp có nhiều bộ phận chính xác như khóa nòng, kim hỏa, lò xo, nòng súng và cơ cấu bắn.

Nhưng Cao Thắng đã tập hợp những người thợ rèn giỏi.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông triệu tập khoảng 200 thợ rèn từ những làng nghề nổi tiếng ở Hà Tĩnh, tổ chức các lò rèn và xưởng chế tạo bí mật tại vùng căn cứ.

Những người thợ vốn quen với việc làm nông cụ nay phải chế tạo những bộ phận đòi hỏi độ chính xác cao hơn rất nhiều.

Họ phải nghiên cứu từng chi tiết.

Phải làm thử.

Phải sửa.

Rồi thử lại.

Không có dây chuyền công nghiệp.

Không có máy tiện chính xác như các nhà máy châu Âu.

Nhưng từng khẩu súng dần được hoàn thiện.

Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, nghĩa quân đã chế tạo khoảng 350 khẩu súng theo mẫu súng trường 1874 của Pháp. Súng do nghĩa quân chế tạo có cấu tạo khá giống mẫu của Pháp, mặc dù vẫn có những hạn chế về độ chính xác và cơ cấu kỹ thuật.

Đây là một thành tựu đáng chú ý.

Bởi nghĩa quân không chỉ chiếm được vũ khí của đối phương.

Họ còn cố gắng tự sản xuất vũ khí.

Trong một cuộc chiến mà bên đối đầu có nền công nghiệp và kỹ thuật quân sự vượt trội, việc một lực lượng khởi nghĩa ở vùng núi Hà Tĩnh có thể tổ chức sản xuất hàng trăm khẩu súng là điều có ý nghĩa rất lớn.

Nhưng Cao Thắng không chỉ là người tổ chức chế tạo vũ khí.

Ông còn trực tiếp chỉ huy nghĩa quân.

Trong cuộc khởi nghĩa Hương Khê, Cao Thắng được Phan Đình Phùng tin tưởng giao nhiều nhiệm vụ quan trọng.

Nghĩa quân Hương Khê xây dựng căn cứ ở vùng rừng núi hiểm trở, chia thành nhiều địa bàn hoạt động và tổ chức các cuộc đánh vào quân Pháp.

Cao Thắng hiểu rõ lợi thế của mình.

Nghĩa quân không thể đấu lâu dài theo kiểu chiến tranh chính quy với quân Pháp.

Họ phải dựa vào địa hình, dựa vào nhân dân và tận dụng sự cơ động.

Năm 1893, khi cuộc khởi nghĩa vẫn đang diễn ra, Cao Thắng hy sinh trong một trận đánh.

Ông mới khoảng 29 tuổi.

Sự hy sinh của Cao Thắng là tổn thất lớn đối với nghĩa quân Hương Khê.

Phan Đình Phùng tiếp tục lãnh đạo cuộc khởi nghĩa thêm một thời gian, nhưng phong trào cuối cùng bị quân Pháp đàn áp.

Cao Thắng không sống đến ngày cuộc khởi nghĩa kết thúc.

Ông cũng không thể chứng kiến những thay đổi của Việt Nam trong thế kỷ XX.

Nhưng hình ảnh của ông vẫn còn lại qua hai phương diện.

Thứ nhất, ông là một thủ lĩnh quân sự trẻ tuổi.

Thứ hai, ông thể hiện khả năng sáng tạo kỹ thuật trong hoàn cảnh vô cùng thiếu thốn.

Điều đáng quý ở câu chuyện Cao Thắng là ông không chấp nhận hoàn cảnh thiếu thốn như một lý do để đầu hàng.

Quân Pháp có súng hiện đại.

Nghĩa quân chưa có.

Ông tìm cách nghiên cứu.

Đối phương có xưởng sản xuất.

Nghĩa quân chỉ có những lò rèn thủ công.

Ông tập hợp thợ.

Đối phương có nền công nghiệp.

Nghĩa quân dựa vào bàn tay của những người thợ Việt Nam.

Đó là một cuộc đấu tranh không cân sức.

Nhưng trong cuộc đấu tranh ấy xuất hiện một điều rất quan trọng: khả năng sáng tạo.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện còn lưu giữ khẩu súng được giới thiệu là súng do nghĩa quân Cao Thắng chế tạo theo mẫu súng trường 1874 của Pháp. Hiện vật ấy trở thành bằng chứng vật chất đặc biệt về trình độ kỹ thuật của nghĩa quân Hương Khê.

Cao Thắng hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng lịch sử nhớ đến ông không chỉ vì ông đã cầm súng chiến đấu.

Lịch sử còn nhớ ông vì ông đã cố gắng tạo ra súng.

Đó là điểm làm nên nét riêng của Cao Thắng trong lịch sử phong trào Cần Vương.