Cao trào cách mạng 1930 - 1931 trên địa bàn Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định
Phong trào đấu tranh của công nhân, nông dân (gọi tắt là công nông) toàn quốc những năm 1930 - 1931 nổ ra là kết quả của những mâu thuẫn không thể giải quyết giữa toàn thể dân tộc Việt Nam, chủ yếu là giai cấp công nông với thực dân Pháp xâm lược và mâu thuẫn giữa giai cấp công nhân với tư sản mại bản. Các mâu thuẫn này vốn âm ỉ và bùng lên liên tiếp trong nhiều năm; tuy nhiên chỉ đến năm 1930, khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời thì phong trào đấu tranh của công nông mới có những định hướng, quy mô và diễn ra thành một cao trào.
Trước khi hợp nhất, các tổ chức cộng sản ở nước ta đã đi vào công nông tuyên truyền, tổ chức nhiều cơ sở và lãnh đạo quần chúng đấu tranh dưới nhiều hình thức. Ở Nam Kỳ, mở đầu năm 1930 là cuộc đấu tranh ngày 21/1/1930 của 3.000 công nhân Đồn điền Cao su Phú Riềng (Biên Hòa) của Công ty Michelin, được 1.300 công nhân Đồn điền Cao su Thủ Dầu Một bãi công hưởng ứng. Đến ngày 4/2/1930, cuộc bãi công ở Phú Riềng tiếp diễn, mở rộng từ một trại 1.300 người lên tới 5.000 người ở các trại khác hưởng ứng. Cuộc đấu tranh này do tổ chức cộng sản ở Thành phố lãnh đạo, có tiếng vang rất lớn cả trong nước và ở nước ngoài. Thực dân Pháp xem bãi công là khởi loạn nên chúng đàn áp rất dữ dội. Chúng bắn chết hai người, bắt hàng trăm quần chúng và một số cốt cán, trong đó có Bí thư Chi bộ.
Ở Sài Gòn, ngày 1/2/1930, công nhân Hãng dầu Socony Nhà Bè bãi công phản đối tăng giờ làm việc từ 10 lên 12 giờ một ngày; đòi không được đánh đập công nhân; đòi chủ phải đưa một anh công nhân (tên là Tá) bị chủ đánh trọng thương đi bệnh viện điều trị, phí tổn chủ phải chịu và còn phải bồi thường cho gia đình. Cuộc đấu tranh kéo dài suốt một tuần lễ; chủ phải nhượng bộ. Đây là thắng lợi đầu tiên của công nhân Thành phố năm 1930.
Tiếp đó là hai cuộc bãi công của công nhân Hãng dầu Pháp Á (Nhà Bè) nổ ra trong các ngày 31/2 và 14/3/1930, đòi tăng lương; một cuộc bãi công của công nhân Trường Tiền (Công chính) làm đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi, Quận 1) và đường Espagne (nay là đường Lê Thánh Tôn, Quận 1) cùng nổ ra vào ngày 14/3/1930, để phản đối việc giảm tiền công đào một mét khối đất từ 80 xu xuống còn 60 xu.
Sau đó, các cuộc đấu tranh của công nhân liên tiếp nổ ra: Ngày 21/4/1930 một bộ phận công nhân Ba Son đấu tranh đòi cải thiện chế độ lao động; ngày 24/4/1930 công nhân xe lửa Dĩ An bãi công lần thứ hai, anh em vừa rải truyền đơn, treo cờ đỏ búa liềm vừa viết khẩu hiệu lên tường nêu ra 5 yêu sách: bỏ lệ làm ca tách; không được đánh đập; không được cúp lương; tăng lương; thi hành luật ngày làm 8 giờ. Sau một tuần lễ, chủ buộc phải hứa thực hiện 3 yêu sách đầu.
Phong trào bãi công của công nhân Thành phố trong thời điểm trước và sau khi Đảng bộ Thành phố ra đời đã chứng tỏ các nhóm cộng sản trước đó đã có nhiều cơ sở rộng rãi, bền chặt trong công nhân lao động. Đảng bộ ngay khi hình thành đã xác lập rõ vai trò lãnh đạo của mình đối với phong trào cách mạng của nhân dân lao động Thành phố.
Cùng với những cuộc bãi công của công nhân Hà Nội; Dệt Nam Định; Xi măng Hải Phòng; mỏ Hòn Gai; Trường Thi (Vinh)… phong trào bãi công của công nhân Sài Gòn có sự lãnh đạo của Đảng đã khởi đầu cho cao trào cách mạng cả nước trong những năm 1930 và 1931.
