Cao Văn Khánh và Quảng Trị 1972 – Những tháng ngày giữ Thành cổ giữa cuộc chiến ác liệt

1. Quảng Trị – hướng chiến lược của năm 1972

Đầu năm 1972, chiến trường Trị - Thiên được xác định là một hướng tiến công chiến lược quan trọng.

Ngày 11/3/1972, Quân ủy Trung ương quyết định thành lập Bộ Tư lệnh Chiến dịch Trị - Thiên. Lê Trọng Tấn được giao làm Tư lệnh, Lê Quang Đạo làm Chính ủy; Cao Văn Khánh cùng một số cán bộ khác giữ cương vị Phó Tư lệnh.

Đây là một chiến dịch hiệp đồng binh chủng quy mô lớn.

Mục tiêu không chỉ là đánh chiếm một vài cứ điểm.

Quân ta đặt vấn đề tiêu diệt một bộ phận quan trọng lực lượng đối phương, phá vỡ hệ thống phòng ngự ở Quảng Trị, giải phóng đất đai và tạo thế phối hợp với các chiến trường khác trong cuộc tiến công chiến lược năm 1972.

Cao Văn Khánh đã có mặt ở chiến trường Trị - Thiên từ trước khi chiến dịch mở màn.

Ông từng làm Tư lệnh Mặt trận B5 và Phó Tư lệnh Quân khu 4, trực tiếp tham gia chuẩn bị chiến trường trong thời gian dài.

Vì thế, Quảng Trị năm 1972 không phải là một chiến trường ông mới đến.

Đó là nơi ông đã có thời gian nghiên cứu địa hình, lực lượng và cách bố trí của đối phương trước khi bước vào trận đánh lớn.

2. Ngày 30/3 – cuộc tiến công bắt đầu

11 giờ 30 phút ngày 30/3/1972, Chiến dịch Trị - Thiên mở màn.

Các lực lượng chủ lực đồng loạt tiến công hệ thống phòng ngự của đối phương ở Quảng Trị.

Phương châm tác chiến được xác định là tranh thủ đánh địch ngoài công sự, tiêu diệt lực lượng và phương tiện chiến tranh, tạo thời cơ đánh những trận quyết định, nhanh chóng phá vỡ tuyến phòng thủ và đột phá vào chiều sâu. Đồng thời, các lực lượng phải phát huy sức mạnh của pháo binh, xe tăng và những binh khí kỹ thuật khác.

Những ngày đầu diễn ra rất nhanh.

Nhiều vị trí phòng ngự bị phá vỡ.

Đến cuối tháng 4, quân ta tiếp tục mở các đợt tiến công vào Đông Hà, Ái Tử và các khu vực quan trọng khác.

Ngày 2/5/1972, thị xã Quảng Trị được giải phóng.

Phần lớn tỉnh Quảng Trị được giải phóng trong giai đoạn đầu của chiến dịch.

Với Cao Văn Khánh, đây là giai đoạn mà công việc của người chỉ huy chủ yếu xoay quanh tiến công: tổ chức lực lượng, hiệp đồng các binh chủng, đánh phá hệ thống phòng ngự và khai thác thời cơ.

Nhưng sau thắng lợi ấy, chiến trường nhanh chóng đổi chiều.

3. Từ tiến công sang giữ đất

Việc Quảng Trị được giải phóng tạo ra một tình thế mới.

Đối phương không chấp nhận mất địa bàn chiến lược này.

Ngày 28/6/1972, quân đội Sài Gòn mở cuộc phản công lớn với sự yểm trợ hỏa lực mạnh của Mỹ, nhằm tái chiếm Quảng Trị. Đây là giai đoạn thứ hai của cuộc chiến Trị - Thiên.

Từ đây, nhiệm vụ của quân ta thay đổi.

Không còn là một cuộc tiến công liên tục về phía trước.

Phải giữ địa bàn, giữ thị xã, giữ Thành cổ, đồng thời ngăn đối phương từng bước mở rộng khu vực chiếm lại.

Thành cổ Quảng Trị trở thành trung tâm của cuộc giằng co.

Cùng với Thành cổ là những khu vực như Long Quang, Trí Bưu, Long Hưng, Cầu Ga và các tuyến tiếp cận qua sông Thạch Hãn.

Đối phương sử dụng bộ binh, xe tăng, pháo binh, máy bay và hỏa lực từ biển để liên tục tiến công.

Quân ta phải tổ chức phòng ngự trong điều kiện hỏa lực chênh lệch rất lớn.

4. Cao Văn Khánh giữa 81 ngày đêm

Đây là điểm cần đặt Cao Văn Khánh đúng vào vị trí lịch sử.

Trong 81 ngày đêm từ 28/6 đến 16/9/1972, ông là một trong những Phó Tư lệnh Chiến dịch Trị - Thiên, đồng thời giữ vai trò Tư lệnh Mặt trận B5.

Ông không phải người trực tiếp chỉ huy riêng lực lượng trong Thành cổ, càng không phải người duy nhất quyết định toàn bộ hoạt động phòng ngự.

Bộ Tư lệnh chiến dịch là một tập thể chỉ huy.

Nhưng Cao Văn Khánh là một cán bộ có vị trí quan trọng trong hệ thống ấy, với nhiều năm kinh nghiệm ở chính chiến trường miền Trung.

Theo tư liệu của Hoàng thành Thăng Long, ông là người gắn bó với chiến trường Trị - Thiên từ trước đó và trong năm 1972 giữ cương vị Tư lệnh Quân khu Trị - Thiên theo giai đoạn công tác được ghi nhận; các tư liệu khác phân định rõ hơn rằng trong chiến dịch 1972 ông là Phó Tư lệnh, đến tháng 12/1972 mới trở thành Tư lệnh Quân khu Trị - Thiên.

Điều đó cho thấy công việc của ông trong mùa hè 1972 không phải chỉ là một trận đánh tại Thành cổ.

Ông phải nhìn toàn bộ chiến trường Trị - Thiên.

5. Một chiến trường rộng hơn những bức tường Thành cổ

Thành cổ chỉ là trung tâm biểu tượng và quân sự của cuộc chiến.

Để giữ được Thành cổ, phải duy trì những tuyến vận chuyển, những trận địa phía ngoài và lực lượng bảo đảm.

Đặc biệt, sông Thạch Hãn trở thành một tuyến vận chuyển cực kỳ nguy hiểm.

Ban đêm, các đơn vị tìm cách đưa người, đạn, lương thực và thuốc men vượt sông vào khu vực chiến đấu.

Ban ngày, đối phương dùng máy bay và pháo binh khống chế các tuyến tiếp cận.

Vì vậy, phòng ngự Thành cổ không thể tách khỏi việc tổ chức một thế trận rộng hơn trên toàn khu vực.

Trong 81 ngày đêm, thị xã Quảng Trị và Thành cổ chịu sức tàn phá đặc biệt lớn. Các nguồn tư liệu của Báo Nhân Dân ghi nhận khoảng 328.000 tấn bom đạn đã được trút xuống khu vực này.

Mỗi mét đất đều phải trả bằng tổn thất.

Mỗi lần đưa quân tiếp viện vào Thành cổ đều là một cuộc vượt qua hỏa lực của đối phương.

Vì vậy, nhiệm vụ của Bộ Tư lệnh không chỉ là “giữ Thành”.

Đó là bài toán tổ chức một hệ thống phòng ngự trong điều kiện chiến tranh hỏa lực cực mạnh.

6. Những ngày giằng co quyết liệt

Suốt tháng 7 và tháng 8, cuộc chiến diễn ra với cường độ cao.

Đối phương liên tục đưa lực lượng vào khu vực Thành cổ và thị xã.

Quân ta tổ chức đánh trả, giữ những vị trí then chốt và tìm cách ngăn các mũi tiến công thọc sâu.

Có những ngày, các đơn vị phải đối phó với nhiều đợt tiến công liên tiếp bằng bộ binh, xe tăng và phi pháo. Thành cổ bị bom đạn phá hủy gần như hoàn toàn.

Những người lính trong Thành cổ không có một trận tuyến cố định theo nghĩa thông thường.

Giao thông hào liên tục bị phá.

Công sự vừa xây xong có thể bị san phẳng.

Mưa lớn làm nước ngập chiến hào.

Thương binh phải tìm cách đưa ra ngoài.

Quân bổ sung phải tìm cách đưa vào.

Giữa tất cả những việc đó, hệ thống chỉ huy phải duy trì liên lạc và điều chỉnh lực lượng theo tình hình.

Đây chính là lúc kinh nghiệm của những người chỉ huy chiến trường như Cao Văn Khánh được đặt vào một hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

7. 16/9/1972 – rời khỏi Thành cổ

Sau 81 ngày đêm, tương quan tình hình trên chiến trường đã thay đổi.

Đến ngày 16/9/1972, quân ta chủ động rút khỏi Thành cổ Quảng Trị, chuyển sang phòng ngự và chiến đấu ở phía nam sông Mỹ Chánh.

Nếu chỉ nhìn vào việc rời khỏi Thành cổ, người ta có thể bỏ qua toàn bộ ý nghĩa của 81 ngày trước đó.

Quân ta đã giữ được thị xã trong một khoảng thời gian rất dài trước một cuộc phản công quy mô lớn.

Theo đánh giá của Báo Nhân Dân, cuộc chiến đấu bảo vệ thị xã và Thành cổ đã góp phần làm thất bại ý đồ tái chiếm toàn bộ Quảng Trị của đối phương và giữ được phần lớn vùng giải phóng cho đến khi Hiệp định Paris được ký kết.

Đây cũng là một cuộc chiến gắn chặt với mặt trận ngoại giao.

Quảng Trị trở thành một trong những địa điểm mà hai bên đều tìm cách tạo lợi thế trên chiến trường để phục vụ cuộc đấu tranh tại Paris.

8. Sau Thành cổ – Cao Văn Khánh nhận nhiệm vụ mới

Cuộc chiến Quảng Trị chưa kết thúc vào ngày 16/9.

Các hoạt động quân sự tiếp tục kéo dài cho đến đầu năm 1973.

Đặc biệt, tháng 12/1972 đánh dấu một thay đổi quan trọng trong công tác của Cao Văn Khánh.

Ông được giao làm Tư lệnh Quân khu Trị - Thiên.

Như vậy, có một sự nối tiếp rất rõ.

Trong chiến dịch năm 1972, ông tham gia Bộ Tư lệnh chiến dịch với tư cách Phó Tư lệnh.

Sau những tháng chiến đấu ác liệt nhất ở Quảng Trị, ông tiếp nhận cương vị Tư lệnh Quân khu.

Đầu năm 1973, ông tiếp tục chỉ huy các hoạt động quân sự trên địa bàn Trị - Thiên, trong đó có trận Cửa Việt diễn ra ngay trước thời điểm Hiệp định Paris có hiệu lực.

Quảng Trị vì thế không phải một dấu chấm hết.

Nó là một chặng trong chuỗi nhiệm vụ của Cao Văn Khánh trên chiến trường miền Trung.

Lời kết

Năm 1972, Cao Văn Khánh có mặt ở Quảng Trị từ những ngày chuẩn bị chiến dịch cho đến những tháng chiến đấu ác liệt nhất.

Ngày 30/3, ông tham gia Bộ Tư lệnh Chiến dịch Trị - Thiên với cương vị Phó Tư lệnh.

Ngày 2/5, Quảng Trị được giải phóng.

Ngày 28/6, đối phương mở cuộc phản công tái chiếm.

Và từ đó bắt đầu 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ, kéo dài đến ngày 16/9.

Cao Văn Khánh không phải là người duy nhất chỉ huy trận chiến Thành cổ.

Nhưng ông là một trong những người giữ trọng trách ở Bộ Tư lệnh chiến dịch, trong một chiến trường mà mỗi quyết định đều phải tính đến không chỉ Thành cổ mà cả thị xã, sông Thạch Hãn, các tuyến tiếp viện và toàn bộ thế trận Trị - Thiên.

Sau 81 ngày đêm, Thành cổ được chủ động rút bỏ.

Nhưng cuộc chiến đấu ở Quảng Trị đã để lại một dấu mốc đặc biệt trong năm 1972: quân ta giữ được một chiến trường trọng yếu trong thời gian dài, gây sức ép lớn lên đối phương và góp phần tạo thế cho cuộc đấu tranh trên bàn đàm phán Paris.

Với Cao Văn Khánh, Quảng Trị 1972 cũng là một trong những chặng đường tiêu biểu nhất của một người chỉ huy đã đi qua nhiều chiến trường lớn.

Từ Điện Biên Phủ đến Khe Sanh, từ Đường 9 - Nam Lào đến Quảng Trị, ông tiếp tục làm công việc quen thuộc của mình:

đứng trước một chiến trường phức tạp, tổ chức lực lượng, giữ thế trận và tìm cách hoàn thành nhiệm vụ trong những điều kiện khắc nghiệt nhất.