Cao Xuân Thọ – người lặn xuống dòng nước lạnh phá bom Tà Vài

Giữa tháng 3 năm 1954, trên tuyến đường vào mặt trận Điện Biên Phủ, một quả bom nổ chậm rơi xuống lòng suối, cách ngầm Tà Vài chỉ khoảng 4 mét. Nếu quả bom phát nổ, con đường vận chuyển qua đây có thể bị cắt đứt đúng lúc từng chuyến xe, từng đoàn dân công đang hối hả đưa lương thực, đạn dược lên chiến trường. Người nhận nhiệm vụ xử lý quả bom ấy là Cao Xuân Thọ, Đội trưởng Đội phá bom thuộc Đại đội 404, Đội Thanh niên xung phong 40.

Cao Xuân Thọ sinh năm 1926, quê ở xã Hoằng Giang, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Năm 1946, ông tham gia Đội tự vệ Thủ đô; đến năm 1948, ông nhập ngũ. Cuộc đời người thanh niên xứ Thanh sớm gắn với những nơi gian khổ nhất của cuộc kháng chiến. Năm 1953, khi lực lượng thanh niên xung phong được huy động phục vụ chiến dịch, ông có mặt trong Đoàn Thanh niên xung phong mang mật danh X-P và được giao phụ trách một đội chuyên phá bom nổ chậm.

Cò Nòi, Hát Lót và Tà Vài là những địa danh đặc biệt nguy hiểm trên tuyến tiếp vận. Đây là các nút giao thông mà máy bay Pháp đánh phá dữ dội nhằm ngăn quân ta đưa người và hàng hóa vào Điện Biên Phủ. Có ngày riêng khu vực Cò Nòi phải hứng chịu 69 lượt máy bay ném khoảng 300 quả bom. Đội phá bom phối hợp của Đội 34 và Đội 40 chỉ có 63 người, nhưng phải bảo đảm giao thông trên những đoạn trọng yếu của đường 13 và đường 41.

Trang bị của họ rất thô sơ: cuốc, xẻng, thuốn và thuốc nổ. Không có máy dò hiện đại, các đội viên phải quan sát dấu bom, tìm vị trí, đào bới hoặc tiếp cận trực tiếp rồi đặt lượng nổ phá hủy. Mỗi lần ra hiện trường là một lần đối diện với khả năng quả bom phát nổ bất cứ lúc nào. Cao Xuân Thọ không chỉ chỉ huy mà thường trực tiếp làm những công việc nguy hiểm nhất để đồng đội có thể nhanh chóng san lấp hố bom, mở lại đường.

Quả bom ở ngầm Tà Vài là một thử thách khác thường. Nó nằm sâu dưới dòng nước lạnh, trong khi thời gian bảo đảm thông đường rất gấp. Trước khi xuống suối, Cao Xuân Thọ uống vài bát nước mắm – một cách giữ ấm theo kinh nghiệm lúc bấy giờ. Ông buộc dây vào ngang người và thống nhất với đồng đội: sau khi đặt thuốc nổ xong, ông sẽ giật dây ba lần để mọi người kéo lên.

Ông lặn xuống nhiều lần, lần theo vị trí quả bom trong làn nước lạnh buốt. Khi lượng nổ đã được đặt đúng chỗ, tín hiệu ba lần giật dây được truyền lên bờ. Đồng đội kéo ông ra khỏi khu vực nguy hiểm. Chỉ khoảng 10 phút sau, quả bom bị phá hủy, sớm hơn thời gian dự tính. Ngầm Tà Vài được bảo vệ, dòng xe chi viện lại tiếp tục hướng về phía trước.

Chiến công ấy không phải một khoảnh khắc đơn lẻ. Suốt thời gian làm nhiệm vụ, những người phá bom thường xuyên phải làm việc trong quần áo ướt, chân tay lở loét, giữa các đợt máy bay đánh phá nối tiếp nhau. Bom vừa rơi, họ đã phải lao ra xác định vị trí; bom vừa được xử lý, lực lượng sửa đường lập tức san lấp mặt đường. Mục tiêu lớn nhất là không để mạch vận chuyển của chiến dịch bị ngừng trệ.

Trong ký ức về Chiến dịch Điện Biên Phủ, người ta thường nhắc tới những trận đánh trên các cứ điểm, nhưng phía sau chiến thắng còn có cuộc chiến âm thầm trên các cung đường. Mỗi quả bom nổ chậm được vô hiệu hóa là thêm một đoạn đường được giữ vững; mỗi giờ thông xe là thêm cơ hội để bộ đội có đủ đạn, gạo và thuốc men. Cao Xuân Thọ cùng đồng đội đã góp phần bảo vệ chính mạch máu ấy.

Sau những năm tháng phục vụ kháng chiến, Cao Xuân Thọ được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh bốn lần, ba lần được Người tặng Huy hiệu. Ông còn được trao Huân chương Lao động hạng Ba và tham dự Đại hội chiến sĩ thi đua toàn quốc ngày 7 tháng 7 năm 1958. Ngày 23 tháng 7 năm 2014, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Câu chuyện ở ngầm Tà Vài cho thấy lòng dũng cảm đôi khi không vang lên giữa tiếng súng xung phong, mà lặng lẽ diễn ra dưới một dòng nước lạnh, nơi một người buộc sợi dây quanh mình rồi lặn xuống tìm quả bom chưa nổ. Bằng sự bình tĩnh, kinh nghiệm và ý thức đặt nhiệm vụ chung lên trên an nguy của bản thân, Cao Xuân Thọ đã giúp giữ thông con đường dẫn tới Điện Biên Phủ và để lại một tấm gương sáng về tinh thần của lực lượng thanh niên xung phong.