CẬU BÉ 12 TUỔI MỞ LỖI VÀO CĂN CỨ MẬT Ở QUÁN PHỞ SÀI GÒN NĂM MẬU THÂN 1968

Nghe khách hỏi, cậu bé Trần Văn Long (12 tuổi) đang lau bàn, ngẩng mặt lên, đáp đúng như lời cha đã dặn từ trước: "Chú hỏi bếp xem còn không?". Nói rồi, cậu lặng lẽ đi trước, dẫn người khách băng qua gian bếp, xuyên qua căn nhà rồi đưa lên lầu.

Ảnh ông Trần Văn Long được chụp năm 1970 (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

Xong xuôi, Long quay trở xuống, tiếp tục bưng phở, dọn bàn, đón khách. Không lâu sau, lại có thêm một người khác bước vào. Như cũ, nếu người khách này nói đúng mật khẩu, cậu bé 12 tuổi lại dẫn họ vào bên trong.

Không ai biết vị khách vừa xuyên qua quán, lên tầng lầu là một chiến sĩ Biệt động Sài Gòn. Ngay cả cậu bé làm nhiệm vụ dẫn đường cũng không hề biết.

Phải đến sáng mùng 3 Tết Mậu Thân 1968, khi căn nhà bị quân đội Sài Gòn bao vây, trực thăng quần thảo trên bầu trời và họng súng chĩa thẳng vào đầu, Long mới hiểu căn nhà số 7 đường Yên Đổ (nay là đường Lý Chính Thắng, TPHCM) của gia đình mình không chỉ là một quán phở, mà còn là trung tâm liên lạc, Sở chỉ huy dự bị của Biệt động Sài Gòn và là Sở chỉ huy tiền phương của Phân khu 6 trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Nơi nguy hiểm nhất là nơi an toàn nhất

Gần 60 năm sau mùa xuân Mậu Thân lịch sử, quán phở đề bảng hiệu "Bình" vẫn nằm trên con đường Lý Chính Thắng sầm uất ở trung tâm TPHCM. Tầng trệt vẫn đỏ lửa với nồi nước dùng nghi ngút khói và những tô phở liên tục được bưng ra phục vụ khách.

Chỉ khác rằng, phía trên quán phở hôm nay là không gian lưu giữ hàng trăm bức ảnh, tài liệu và hiện vật về một giai đoạn lịch sử. Người trực tiếp dẫn khách tham quan không phải hướng dẫn viên, mà chính là cậu bé Long năm nào.

Ở tuổi 70, ông Trần Văn Long (còn được gọi là Ngô Văn Lập) vẫn nhớ rõ vị trí mình đứng và từng chi tiết trong buổi sáng mùng 3 Tết năm ấy.

"Năm đó tôi chỉ mới 12 tuổi thôi", ông Long mở đầu câu chuyện.

Quán phở Hà Nội, tiền thân của phở Bình

Cha ông Long - ông Ngô Toại (tên thật Ngô Duy Ái, mất năm 1994) - từng là công nhân nhà máy Tơ Nam Định. Khi còn trẻ, ông tham gia nhiều phong trào đấu tranh yêu nước ở miền Bắc. Sau khi bị truy nã, ông vào Nam hoạt động.

Trong thời gian mất liên lạc với tổ chức, ông mở quán phở Hà Nội ở Gia Định (thuộc quận Bình Thạnh cũ) để mưu sinh và chờ ngày móc nối với đồng đội. Nhờ tay nghề nấu phở gia truyền của ông Toại, quán đông khách, giúp ông mua thêm nhiều bất động sản, trong đó có căn nhà số 7 đường Yên Đổ.

Lượng khách ra vào tấp nập trở thành lớp vỏ bọc lý tưởng cho hoạt động bí mật. Mỗi khi có "vị khách đặc biệt", ông Toại sẽ ra dấu hiệu. Người khách được đưa xuống phía sau quán, rồi mới dẫn lên tầng trên gặp những người phụ trách.

Về sau, căn nhà trở thành trung tâm liên lạc, Sở chỉ huy dự bị của Biệt động Sài Gòn. Đến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, nơi đây được chọn làm Sở chỉ huy tiền phương của Phân khu 6.

Những ngày đầu năm 1968, cậu bé Long chỉ biết mình đang phụ gia đình bán phở. Không ai để ý đến cậu bé nhỏ người, chạy qua chạy lại trong quán. Và cũng chính vì vậy, Long trở thành mắt xích đặc biệt trong mạng lưới hoạt động bí mật.

"Nhiệm vụ của tôi là cảnh giới. Khi quán mở cửa thì phụ bán phở. Nếu có người nói đúng mật khẩu thì dẫn họ vào. Còn lúc quán đóng cửa, tôi đứng ngoài đường. Thấy cảnh sát đi tới thì chạy vào báo", ông kể.

Theo lời ông Long, mật khẩu nhận diện thay đổi liên tục, có khi mỗi ngày một lần, có khi hai, ba ngày một lần. Điều đặc biệt là chính ông - người làm nhiệm vụ dẫn đường - cũng không biết mình đang dẫn ai.

"Tôi chỉ dẫn khách lên lầu 1, sẽ có người khác tiếp nhận. Tôi đưa tới đó xong thì quay xuống bán phở tiếp", ông nói.

Công việc ấy lặp đi lặp lại suốt nhiều tháng. Ông Long không được hỏi những vị khách là ai, làm nhiệm vụ gì. Trong căn nhà ấy, nguyên tắc giữ bí mật được đặt lên hàng đầu. "Ba dặn sao thì tôi làm vậy. Có lần tôi lỡ hỏi một chú đến đây kiếm ai, ba gọi tôi vào phòng, nổi giận đùng đùng, rồi dặn từ nay tuyệt đối không được hỏi nữa", ông bật cười kể lại.

Bảng hiệu quán phở Bình ở số 7 đường Lý Chính Thắng

Theo ông Long, quán phở mở cửa buôn bán, sĩ quan quân đội, cảnh sát người Mỹ vẫn vào ăn. Cha ông thậm chí còn treo bức ảnh bắt tay tướng Nguyễn Cao Kỳ ngay trong quán để tạo vỏ bọc, khiến đối phương tin rằng đây là gia đình theo chính quyền Sài Gòn.

"Hồi đó khu này toàn người Mỹ ở, bên cạnh còn có cơ sở của Mỹ. Chính vì vậy họ nghĩ quân ta không thể nào hoạt động ở đây. Nơi nguy hiểm nhất lại trở thành nơi an toàn nhất", ông Long nhấn mạnh.

Ba ngày dài nhất

Khoảng một tháng trước Tết Mậu Thân 1968, dưới sự chỉ đạo của đồng chí Nguyễn Văn Trí (Hai Trí) - Chính trị viên cụm 19 (A20, đơn vị bảo đảm chiến đấu) - gia đình đồng chí Ngô Toại nhận được lệnh chuẩn bị cho cuộc tổng tiến công. Quán phở đóng cửa với lý do "nghỉ Tết". 

Bên ngoài, căn nhà số 7 Yên Đổ vẫn yên tĩnh như bao ngôi nhà khác giữa khu phố có nhiều người Mỹ và sĩ quan chính quyền Sài Gòn sinh sống. Nhưng bên trong nhà, gia đình ông Toại đã chuẩn bị lương thực, thực phẩm và che chắn nhà cửa, sẵn sàng "đón khách".

"Từ hôm đó, người cứ vào liên tục", ông Long nhớ lại.

Những cán bộ, chiến sĩ Biệt động lần lượt tập kết về căn nhà. Người lên tầng trên, người ở tầng dưới, một số ẩn trong tầng áp mái. Cậu bé Long chỉ thấy người ra vào ngày một đông nhưng không biết họ đang chuẩn bị cho điều gì. Trong ba ngày từ 28 đến 30 Tết, gần 100 cán bộ, chiến sĩ đã ém quân tại đây trước giờ xuất kích.

"Cả trăm người trong nhà mà im phăng phắc. Không ai nói chuyện lớn tiếng, sự yên lặng gần như tuyệt đối. Nhà bên cạnh cũng không nghe thấy gì", ông Long nhấn mạnh.

Những người ém quân gần như không di chuyển. Mọi sinh hoạt đều diễn ra trong lặng lẽ. Bữa ăn được đưa lên từng tầng để hạn chế việc đi lại. Ba ngày ấy cũng là khoảng thời gian căng thẳng nhất của gia đình ông Long.

Theo ông, khi quán còn mở cửa thì không ai nghi ngờ. Thế nhưng khi quán đóng cửa, bên trong đầy người, đó mới là lúc đáng lo nhất.

"Ba ngày 28, 29, 30 Tết là ba ngày gia đình chúng tôi ăn không được, ngủ không yên, lúc nào cũng lo địch ập vào", ông Long nói.

Không gian tầng trên quán phở từng là Sở chỉ huy tiền phương của Phân khu 6 trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968

Trong hồi ký Biệt động Sài Gòn, Đại tá Nguyễn Đức Hùng (bí danh Tư Chu) kể rằng, khi ông có mặt tại căn nhà số 7 Yên Đổ vào mùng 1 Tết Mậu Thân, gần như toàn bộ cơ quan trực thuộc Phân khu 6 cùng các chỉ huy đơn vị tác chiến đều tập trung tại đây.

"Nhìn từ bên ngoài, dễ lầm tưởng chúng tôi là một đại gia đình đang họp mặt chúc Tết nhau", Đại tá Tư Chu viết.

Cũng từ căn nhà này, các chỉ huy Phân khu 6 truyền lệnh đến các mũi tiến công đánh vào những cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn. Ông Long kể, ông Toại còn dặn nếu chẳng may có ai phát hiện trong nhà quá đông người thì cứ nói mọi người đang tụ tập đánh bài.

Đêm mùng 1 Tết, tại tầng ba ngôi nhà, cán bộ, chiến sĩ, ban chỉ huy các cụm, các đội Biệt động, đơn vị phục vụ tập hợp đông đảo chờ mệnh lệnh tiến công.

Lúc 23h30, thay mặt Bộ Chỉ huy Phân khu 6, đồng chí Võ Văn Thạnh (bí danh Ba Thắng) - Thiếu tướng, Chính ủy Phân khu 6, sau là Chính uỷ Bộ Tư lệnh TPHCM, mất năm 1992 - trịnh trọng đọc “Lời hiệu triệu” của Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, phát lệnh cho các cụm Biệt động làm nhiệm vụ xung kích, tiến công các mục tiêu đầu não của Mỹ và chính quyền Sài Gòn.

Sau đó, các cụm Biệt động lần lượt rời trụ sở, theo dòng người vui Xuân, bí mật về các kho vũ khí và đến các mục tiêu đã được phân công. Đến sáng mùng 3 Tết, khi hầu hết đơn vị đã rút đi, Sở chỉ huy vẫn còn một số cán bộ ở lại để truyền lệnh và tổ chức rút quân, thì điều gia đình ông Toại lo sợ cuối cùng cũng xảy ra.

"Tôi thấy trực thăng quần ngay trên đầu, họ chụp hình, rồi ít phút sau bắt đầu bao vây căn nhà", ông Long kể.

Khoảng 8h, lực lượng biệt kích và cảnh sát dã chiến đồng loạt đổ xuống từ trực thăng, phong tỏa toàn bộ khu vực. "Tôi đang ở tầng dưới thì chúng xông vô, dí súng vô đầu, bắt quỳ xuống. Tới lúc súng dí vô đầu tôi mới biết mình đang làm "chuyện lớn" như vậy", ông Long kể.

Trong khoảnh khắc ấy, ông Long lần đầu tiên hiểu rằng mình đang đứng giữa một sự kiện đặc biệt. Ngồi dưới tầng trệt, ông nghe rõ mệnh lệnh truyền qua bộ đàm. "Đầu bên kia nói, ai có giấy tờ tùy thân, có tên trong tờ khai gia đình thì đưa về Tổng nha. Ai chống đối thì bắn, không cần báo cáo", ông kể.

Ít phút sau, từ tầng trên vang lên hai tiếng súng. Ông Long nói, khi đó, địch thẩm vấn hai cán bộ nhưng không nhận được câu trả lời nên bắn chết ngay tại chỗ.

Ông không trực tiếp chứng kiến cuộc thẩm vấn, nhưng khi những thi thể được khiêng xuống cầu thang, đi ngang qua chỗ mình đang quỳ, ông Long mới hiểu rằng sự im lặng mà mọi người giữ suốt nhiều tháng qua giờ đây đang phải trả giá bằng máu.

"Hai người hy sinh chính là đồng chí Phạm Văn Bảy và đồng chí Nguyễn Huy Xích”, ông Long nói.

Dù cơ sở bí mật dưới vỏ bọc quán phở đã kịp tiêu hủy nhiều tài liệu quan trọng, cuộc vây ráp sáng mùng 3 Tết vẫn khiến 13 cán bộ của Sở chỉ huy bị bắt, trong đó có toàn bộ gia đình ông Ngô Toại. Ngoài ông Toại còn có bà Trần Thị My (vợ ông Toại), Ngô Thị Hiếu (con gái ông Toại), Ngô Kim Bạch (con rể ông Toại) đều tham gia hoạt động cách mạng, cùng một số cán bộ chưa kịp rút lui.

Ám hiệu trên tấm bảng phở Bình

Sau khi khống chế toàn bộ căn nhà, lực lượng biệt kích lần lượt áp giải những người bị bắt đi. Riêng ông Long được giữ lại. Ban đầu, ông không hiểu vì sao. Đến khi một tên lính đưa chùm chìa khóa rồi bắt ông ngồi ngay sau cánh cửa, ông mới biết họ muốn dùng mình làm "mồi nhử".

"Tôi là người mở cửa, từng dẫn các đồng chí lên lầu. Người của mình thấy tôi mở cửa thì mới tin, mới dám bước vào", ông kể.

Cánh cửa quán phở vẫn khép hờ như mọi ngày. Bên ngoài, những người chưa biết căn cứ đã bị lộ vẫn lần lượt tìm đến. Có người vừa bước qua ngưỡng cửa đã bị lính phục sẵn phía sau lao tới quật ngã. Có người bị đánh bằng báng súng, gục xuống ngay trước mặt ông Long.

Những người bị bắt được dồn vào một góc nhà, chờ áp giải đi. Hết người này đến người khác quay về căn cứ rồi lần lượt rơi vào ổ phục kích. Ngồi ngay sau cánh cửa, ông Long hiểu rằng nếu tiếp tục mở cửa như vậy sẽ còn nhiều người nữa rơi vào chiếc bẫy đã giăng sẵn. Trong tay vẫn cầm chùm chìa khóa, ông nảy ra một cách báo động.

"Mỗi lần có người đưa tay vào chờ mở cửa, tôi lấy chìa khóa cào mạnh vô tay họ. Bị đau bất ngờ, họ nhìn tôi, tôi nháy mắt ra hiệu. Một số người nhờ vậy mà thoát được. Sau đó họ có bị bắt ở nơi khác hay không thì tôi không rõ. Chỉ biết họ không bước vô căn nhà này nữa", ông kể.

Song, hành động của ông Long không qua mắt được lính gác. "Một tên lính thấy tôi nháy mắt, liền dí súng vào đầu tôi, nói: "Nháy mắt nữa tao bắn chết". Nói xong, hắn đá mạnh vào ngực tôi, làm tôi văng vào góc nhà đau điếng, gần như bất tỉnh", ông kể.

Trong lúc đó, ông nghe chính tên chỉ huy quát người lính vừa đánh mình: "Mày chỉ được hù nó thôi. Đánh chết nó thì ai mở cửa?".

Bức ảnh của ông Long được chụp vào năm 1973 (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

"Tôi nằm đó nghe hết. Lúc đó mới biết nếu chúng bắn tôi thì cũng không còn ai mở cửa để phục kích nữa, nên tạm thời tôi vẫn an toàn", ông kể.

Chiều tối mùng 3 Tết, sau nhiều giờ không có ai quay lại, ông Long xin lính cho đi tắm táp. Sau đó ông cầm cả bộ đồ ướt, xin ra ngoài phơi quần áo.

"Lính quát vào mặt, hỏi tôi bình thường phơi đồ ở đâu. Tôi nói ngày nào cũng phơi phía trước như thế. Có lẽ thấy tôi chỉ là một cậu bé, nên họ lơ là. Và đó là cơ hội duy nhất để tôi báo tin", ông Long kể.

Trong đống quần áo ướt, ông cố tình quăng chiếc khăn cùng bộ quần áo lên tấm bảng hiệu phở Bình phía trước căn nhà. Đó là ám hiệu cha ông đã dặn từ trước.

"Nếu treo quần áo lên bảng hiệu phở Bình thì có nghĩa là cơ sở bị lộ", ông nói.

Sáng hôm sau, không còn cán bộ nào quay trở lại căn nhà. Lực lượng phục kích chờ từ sáng đến chiều nhưng không còn ai xuất hiện.

"Những tên lính ngồi nói chuyện với nhau, họ bảo tôi không ra khỏi nhà, nên chắc trong hàng ngũ của chúng có nội gián. Không ai quan tâm tới số đồ treo trước bảng hiệu phở Bình", ông Long bật cười khi nhớ lại.

Ba ngày sau cuộc phục kích, lực lượng bao vây rút khỏi căn nhà số 7 Yên Đổ.

Từ cậu bé dẫn đường đến người giữ ký ức

Sau lần bị vây ráp, gia đình ông Ngô Toại bước vào quãng thời gian đen tối nhất. Ông Toại bị kết án 20 năm khổ sai và đày ra Côn Đảo. Căn nhà số 7 Yên Đổ bị tịch thu, tài sản trong nhà bị đập phá, vàng bạc, tiền của gần như bị lấy sạch. Để chuộc vợ và con gái ông Toại ra ngoài, gia đình phải xoay xở một khoản tiền khổng lồ.

"Mẹ tôi xin họ cho một tháng để bán đất, bán nhà lấy tiền. Tiền chuộc bằng 1/3 giá trị căn nhà, tương đương hơn 1.200 lượng vàng lúc đó", ông Long kể.

Bà Thủy - chị dâu ông Long (con dâu ông Toại) - cùng các em tiếp quản quán phở của ông Toại như một cách giữ gìn truyền thống gia đình

Sau khi mẹ và chị gái ông Long được thả, các anh chị em của ông được gửi đi ở nhờ nhiều nơi để lỡ có người bị bắt thì cũng không liên lụy những người còn lại. Ông Long cũng được gửi nhờ nhà người quen, nay ở nơi này, mai ở nơi khác.

Ông tiếp tục đi học. Song, những biến cố ở căn nhà số 7 khiến cuộc sống của cậu học trò không thể trở lại bình thường. Khi báo chí đăng tải việc quán phở Bình là cơ sở cách mạng, cậu bé Long bắt đầu trở thành đối tượng bị theo dõi.

"Tôi học trường công thì bị đuổi. Sau đó chuyển sang học trường tư trong hẻm, đóng tiền để được học. Nhưng hễ người ta phát hiện tôi là con của gia đình theo cách mạng thì cũng đuổi. Thậm chí, khi bạn học của tôi hỏi sao lúc nào tôi đi học cũng có hai người đi phía sau, tôi mới biết mình bị theo dõi", ông nói.

Không ít lần, ông Long đang ngồi trong lớp thì bị gọi ra ngoài, dắt vào một quán cà phê. Tốp 6-7 người vây quanh ông, thảy ra những bức ảnh chân dung. "Họ lấy từng tấm hình hỏi tôi có quen người này, biết người kia không. Tôi chỉ trả lời một câu là không quen", ông nói.

Những cuộc theo dõi và thẩm vấn ấy kéo dài cho đến khi ông Ngô Toại được trao trả tù binh năm 1973. Một năm sau, ở tuổi 18, cậu bé Long từng mở cửa dẫn đường cho các chiến sĩ Biệt động trong quán phở năm nào, tiếp tục khoác ba lô vào rừng, gia nhập lực lượng giải phóng.

Ngày đất nước thống nhất, ông Long trở về trong đoàn tiếp quản thành phố, làm nhiệm vụ bảo vệ các cây xăng, kho lương thực và nhiều cơ sở trọng yếu. Sau này, ông chuyển sang công tác kỹ thuật tại Đài Truyền hình TPHCM. Quán phở Bình cũng đỏ lửa trở lại.

Chiếc bàn thờ nơi gia đình ông cất giấu nhiều tài liệu, hồ sơ mật trong thời gian hoạt động cách mạng

Ông Long nói thêm, sau ngày giải phóng, khi về lại căn nhà, gia đình ông tìm thấy một số hồ sơ mật còn nguyên trong chiếc tủ cũ đặt phía sau bàn thờ.

"Trong lần khám xét năm 1968, lực lượng chính quyền Sài Gòn lục soát khắp nơi nhưng không mở chiếc tủ ấy. Nhờ vậy, một số tài liệu, trong đó có hồ sơ liên quan đến vụ tịch thu căn nhà, vẫn còn được lưu giữ đến hôm nay", ông Long kể.

Năm 1988, căn nhà số 7 Lý Chính Thắng được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Ngày nay, nơi đây không chỉ là quán phở gia truyền mà còn là một "địa chỉ đỏ". Nhiều cơ quan, đơn vị chọn nơi này để tổ chức lễ kết nạp Đảng, sinh hoạt chuyên đề hay đưa học sinh, sinh viên đến tìm hiểu lịch sử.

Mỗi khi có đoàn khách đến tham quan, người trực tiếp kể lại câu chuyện trong quá khứ chính là cậu bé từng ngồi sau cánh cửa năm nào. Ông Long đưa khách đi qua từng bức ảnh, chỉ từng bậc cầu thang, từng góc nhà và kể lại những gì mình đã chứng kiến gần 60 năm trước.

Khi được hỏi ký ức nào theo mình suốt cuộc đời, ông không mất nhiều thời gian để trả lời: "Không bao giờ tôi quên được khoảnh khắc tốp lính tung cửa xông vào, dí súng thẳng vô đầu tôi. Lúc đó tôi biết mạng mình nằm trong tay người khác".

Mỗi lần kể lại câu chuyện ấy, ông Long như được trở về với ký ức của cậu bé từng ngồi sau cánh cửa, tay cầm chùm chìa khóa, vừa mở cửa theo lệnh địch, vừa tìm cách phát tín hiệu để những đồng đội của cha mình không bước vào chiếc bẫy đã giăng sẵn.

Ngày nay, ông Trần Văn Long là người trực tiếp kể lại câu chuyện về căn cứ Biệt động cho khách tham quan

"Tôi chỉ mong những câu chuyện ở căn nhà này còn được kể mãi. Để thế hệ sau biết rằng giữa một tiệm phở bình thường từng có những người đã âm thầm hy sinh cho đất nước", ông Long nói.

Tiệm phở Bình vẫn mở cửa mỗi ngày. Chỉ khác rằng, những người bước qua ngưỡng cửa ấy không còn mang theo mật khẩu hay nhiệm vụ bí mật, mà mang theo mong muốn tìm hiểu một phần lịch sử từng được viết nên ngay giữa lòng Sài Gòn.