CẬU BÉ CHƠI ĐẤT VÀ CÂU ĐỐ CHUYẾN SỨ THẦN KINH NGẠC

Nguyễn Hiền mồ côi cha từ nhỏ, nhà nghèo, không có tiền đi học. Ông thường đứng ngoài cửa lớp của một thầy đồ trong làng để học lỏm. Cậu bé vừa chăn trâu, vừa lấy que vạch chữ xuống nền đất, bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng để lấy ánh sáng học bài ban đêm. Năm 1247, dưới triều Vua Trần Thái Tông, triều đình mở khoa thi lớn. Cậu bé Nguyễn Hiền tham gia và đỗ ngay Trạng nguyên khi mới tròn 13 tuổi, làm chấn động cả kinh thành Thăng Long.

Tuy nhiên, thấy Trạng nguyên còn quá nhỏ tuổi, tính tình vẫn trẻ con, Vua Trần Thái Tông ban thưởng áo mũ nhưng bảo về quê học thêm vài năm cho lớn rồi mới ra làm quan. Về quê, Trạng nguyên 13 tuổi lại tiếp tục cùng lũ trẻ chăn trâu trong làng chơi trò nặn tò he, đắp đất nung lò. Một thời gian sau, sứ thần nhà Nguyên sang nước ta, mang theo một vỏ ốc xoắn rất dài, rỗng ruột và một sợi chỉ mảnh. Sứ thần thách đố triều đình Đại Việt làm sao xâu được sợi chỉ qua đường ruột xoắn ốc ngoằn ngoèo ấy. Nếu không giải được, chúng sẽ lấy cớ nước Nam không có người tài để cất quân xâm lược.

Cả triều đình, từ vua đến các quan đại thần đều loay hoay, bó tay bất lực. Chợt nhớ đến vị Trạng nguyên nhí, vua liền sai sứ giả phi ngựa về Nam Định cầu cứu. Khi sứ giả đến nơi, thấy Trạng nguyên đang lấm lem bùn đất chơi đùa. Nghe xong câu đố, Nguyễn Hiền không cần suy nghĩ lâu, vừa cười vừa đọc thuộc lòng một bài đồng dao: "Tích tịch tình tang / Bắt con kiến càng buộc chỉ ngang lưng / Bên thời lấy giấy mà bưng / Bên thời bôi mỡ kiến mừng kiến sang".

Sứ giả mừng rỡ phi ngựa về kinh, làm y hệt lời chỉ dẫn. Con kiến ngửi thấy mùi mỡ thơm đã bò xuyên qua đường ruột ốc ngoằn ngoèo, kéo theo sợi chỉ mảnh qua đầu bên kia. Sứ thần nhà Nguyên nhìn thấy kết quả thì há hốc mồm, tái mặt nể phục trí tuệ của người nước Nam, phải từ bỏ dã tâm xâm lược.

III. CẢM NHẬN CỦA TÁC GIẢ

Trạng nguyên Nguyễn Hiền là một nhân vật vô cùng gần gũi và truyền cảm hứng mạnh mẽ cho học sinh Tiểu học. Trí thông minh của ông không xuất phát từ những cuốn sách xa vời, mà bắt nguồn từ chính sự quan sát tinh tế những hiện tượng trong tự nhiên, trong đời sống hàng ngày. Câu chuyện xâu chỉ qua vỏ ốc dạy các em học sinh rằng: Sự quan sát và khả năng áp dụng thực tế quan trọng không kém gì lý thuyết. Trí tuệ sắc sảo đôi khi có thể giúp đất nước tránh khỏi một cuộc binh đao tàn khốc.