Cậu bé nặn voi đất và huyền thoại vị Trạng nguyên 13 tuổi nước Nam

Vào thời nhà Trần, tại làng Dương A, phủ Thiên Trường (nay thuộc huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định), có một cậu bé tên là Nguyễn Hiền (sinh năm 1234). Mồ côi cha từ nhỏ, hai mẹ con cậu phải nương tựa vào nhau trong túp lều tranh xiêu vẹo. Nhà nghèo không có tiền nộp học phí, cậu bé Nguyễn Hiền hàng ngày phải đi chăn trâu, cắt cỏ nhưng trong lòng luôn cháy bỏng khát khao con chữ.

Không được bước vào lớp, cậu lân la ngoài hiên của thầy trụ trì chùa làng để nghe lỏm. Không có giấy bút, cậu dùng que tre, que nứa làm bút, lấy lá chuối khô, lá sen hay thậm chí là nền đất, lưng trâu để làm bảng viết. Những đêm không có dầu thắp sáng, cậu bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng để lấy ánh sáng đọc sách. Trí thông minh thiên bẩm cộng với sự mày mò, cần cù hiếm có đã giúp Nguyễn Hiền đọc đâu nhớ đó, văn chương vượt xa cả những bậc đàn anh lớn tuổi.

Sử sách và dân gian còn lưu truyền một giai thoại nổi tiếng về tài trí và óc quan sát thực tế của cậu. Khi sứ giả phương Bắc sang thử tài nước Nam, mang theo một vỏ ốc xoắn với sợi chỉ, thách triều đình xâu sợi chỉ qua ruột ốc. Cả bá quan văn võ đều bó tay. Khi người của triều đình tìm đến làng Dương A, thấy cậu bé Nguyễn Hiền đang chơi trò nặn voi đất. Điều kỳ lạ là con voi đất ấy lại có thể tự cử động được. Nghe sứ giả ra câu đố, cậu bé vừa quan sát con voi đất, vừa hát nghêu ngao: "Tích tịch tình tang / Bắt con kiến càng buộc chỉ ngang lưng / Bên thời lấy giấy mà bưng / Bên thời bôi mỡ, kiến mừng kiến sang". Lời giải xuất chúng từ một đứa trẻ chăn trâu mưu trí đã giúp đất nước vượt qua thử thách, khiến sứ giả ngoại bang phải tâm phục khẩu phục.

Năm Đinh Mùi (1247), vua Trần Thái Tông mở khoa thi Nho học, lần đầu tiên đặt ra danh hiệu Tam khôi (Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa). Vượt qua hàng ngàn sĩ tử khắp cả nước, cậu bé Nguyễn Hiền đã xuất sắc giành lấy ngôi vị cao nhất: Trạng nguyên. Sự kiện này đã làm chấn động cả nước, đưa cậu bước lên bậc vinh quang khi mới đúng 13 tuổi, trở thành vị Trạng nguyên trẻ nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Ngạc nhiên trước trí tuệ của cậu, vua Trần ban thưởng hậu hĩnh và cho về quê rèn luyện thêm ba năm trước khi ra làm quan. Trong những năm tháng ngắn ngủi làm quan, ông đã có những đóng góp to lớn trong việc đắp đê sông Hồng, phát triển nông nghiệp và giữ vững vị thế ngoại giao của Đại Việt, trước khi qua đời ở tuổi 22.

Cuộc đời của Trạng nguyên Nguyễn Hiền tuy ngắn ngủi nhưng di sản về tinh thần hiếu học thì vẹn nguyên giá trị. Hình ảnh cậu bé dùng lá chuối làm giấy, nặn voi đất biết cử động nhờ giấu những con bọ bên trong là minh chứng cho một chân lý: Sự sáng tạo và tri thức không bao giờ bị giới hạn bởi sự thiếu thốn vật chất. Ngày nay, học sinh không còn phải dùng lá chuối hay vỏ trứng để học bám lớp, mà đã có đủ điều kiện tiếp cận với các phòng thực hành, những linh kiện điện tử và các dự án tự động hóa. Động lực học tập từ cậu bé chăn trâu năm xưa nhắc nhở tuổi trẻ hôm nay rằng: Công nghệ hiện đại dẫu có phát triển đến đâu thì cốt lõi của mọi sự sáng tạo vẫn phải xuất phát từ óc quan sát, sự mày mò và tinh thần tự học. Kế thừa tư duy nhạy bén của vị Trạng nguyên 13 tuổi, thanh niên và học sinh ngày nay cần chủ động tìm tòi, ứng dụng lý thuyết vào thực tiễn, tự tay kiến tạo nên những sản phẩm hữu ích để rèn luyện bản thân và góp phần xây dựng quê hương.