Cậu bé xứ Quảng và một thời đất nước biến động
Phan Châu Trinh sinh ngày 9 tháng 9 năm 1872 tại làng Tây Lộc, Quảng Nam, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Ông lớn lên vào thời điểm đất nước trải qua những biến động dữ dội. Thực dân Pháp từng bước mở rộng quá trình xâm chiếm Việt Nam, trong khi xã hội phong kiến đứng trước những khủng hoảng ngày càng sâu sắc.
Tuổi thơ của Phan Châu Trinh không giống một tuổi thơ bình yên. Ông chứng kiến những câu chuyện về chiến đấu, về mất mát và về những người phải đứng lên trước cảnh nước nhà bị xâm lấn. Thân phụ ông, Phan Văn Bình, từng tham gia Nghĩa hội. Những ký ức ấy chắc chắn đã để lại dấu ấn sâu đậm trong quá trình hình thành nhân cách của người thanh niên xứ Quảng.
Sau khi phong trào Nghĩa hội bị đàn áp, Phan Châu Trinh trở lại con đường học tập. Ông theo học các bậc thầy có uy tín và kết giao với những người sau này cùng ông bước vào con đường cứu nước. Khoảng năm 1892, ông kết bạn với Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp khi cùng theo học với thầy Trần Đình Phong.
Ba con người ấy về sau trở thành những gương mặt tiêu biểu của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.
Quảng Nam khi ấy nổi tiếng là vùng đất trọng học. Những người trẻ có chí hướng thường tìm đến các thầy đồ, những trường học và các cuộc đàm đạo để mở rộng hiểu biết. Phan Châu Trinh cũng đi qua con đường ấy.
Nhưng càng học, ông càng nhận ra rằng kiến thức của một người không thể chỉ phục vụ cho bản thân.
Năm 1900, ông đỗ cử nhân. Một năm sau, ông đỗ Phó bảng. Đó là thành tích đáng kể đối với một nhà Nho trẻ. Ông có thể bước vào quan trường, có thể chọn một cuộc đời tương đối ổn định. Nhưng chính những trải nghiệm từ tuổi trẻ khiến ông không bằng lòng với việc chỉ tìm một vị trí trong bộ máy đương thời.
Phan Châu Trinh bắt đầu suy nghĩ về một con đường khác.
Đó là con đường dùng kiến thức để thay đổi xã hội.
Sau này, khi nhớ về Phan Châu Trinh, người ta thường nhắc tới phong trào Duy Tân, tới những khẩu hiệu khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Nhưng trước khi trở thành người khởi xướng một phong trào lớn, ông từng là một cậu bé xứ Quảng lớn lên giữa những biến động của đất nước.
Chính hoàn cảnh ấy đã góp phần tạo nên một con người luôn đặt câu hỏi về tương lai dân tộc.
Và từ câu hỏi của một người trẻ, một hành trình lớn đã bắt đầu.
