Câu Chuyện Bác Hồ thăm Mỏ thiếc Tĩnh Túc, Cao Bằng (tháng 9-1958)

Ngày 16-5-1955, người lính viễn chinh Pháp cuối cùng rút khỏi Hải Phòng, miền Bắc được hoàn toàn giải phóng. Cao Bằng cũng hòa vui trong không khí hòa bình của miền Bắc, phấn khởi bước vào quá trình khôi phục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thống nhất đất nước.

Từ đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng tập trung lãnh đạo củng cố miền Bắc về mọi mặt. Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Miền Bắc là nền tảng, là gốc rễ lực lượng đấu tranh của toàn dân ta”, “Nền có vững, nhà mới chắc; gốc có mạnh, cây mới tốt”… “miền Bắc phải là cái đầu tàu thật vững, thật tốt ấy để đưa cuộc đấu tranh chính trị của nhân dân ta đến thắng lợi hoàn toàn”.

Cùng với nhiệm vụ chung của cả miền Bắc, Đảng bộ và nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng nỗ lực, hăng hái khôi phục kinh tế, cải tạo xã hội chủ nghĩa. Nhân dân tích cực đào mương, khơi ngòi, đắp đê, khai hoang phục hóa, cày cấy ruộng hoang. Nhờ đó, diện tích trồng trọt và sản lượng lương thực đều tăng, nạn đói bước đầu được giải quyết. Công cuộc cải cách ruộng đất cũng đạt được những kết quả đáng kể, nông dân được chia ruộng đất, nông cụ, lương thực,… phấn khởi tăng gia sản xuất.

Trong khôi phục kinh tế, xác định sản xuất nông nghiệp là chính, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng không ngừng quan tâm đến các ngành khác, đặc biệt là sản xuất công nghiệp. Người đã dành thời gian đi thăm các cơ sở sản xuất: nhà máy, xí nghiệp, khu mỏ, bến cảng,… gặp gỡ, tiếp xúc với giai cấp công nhân và các tầng lớp lao động khác. Người nhấn mạnh vai trò của giai cấp công nhân là giai cấp lãnh đạo cách mạng, là chủ lực sản xuất kinh tế. Vì vậy, công nhân phải ra sức thi đua tăng năng suất, giữ gìn máy móc, bảo vệ xí nghiệp, thi hành đúng kỷ luật lao động; phải yêu nhà máy như yêu nhà của mình, cái gì lợi cho nhà máy là ích lợi cho mình, cái gì hại cho nhà máy là hại cho nhà mình.

Trong những chuyến đi thăm và động viên ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành thời gian về thăm Mỏ thiếc Tĩnh Túc, tỉnh Cao Bằng.

Mỏ thiếc Tĩnh Túc thuộc châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Đây là nơi có nhiều khoáng sản quý hiếm như vàng, bạc, ăngtimoan, thiếc, vonphram, măng gan, kim loại phóng xạ, urani… có giá trị công nghiệp cao và là nguyên liệu chiến lược. Thời xưa địa danh Tĩnh Túc được gọi là Thin Tốc (nghĩa là đá rơi) cách tỉnh lỵ Cao Bằng 65 km. Thời kỳ cách mạng được đặt tên là khu Kim Sơn.

Năm 1950, quân Pháp rút chạy khỏi Cao Bằng, toàn tỉnh được giải phóng. Chính phủ ra quyết định khai thác mỏ lại từ tay thực dân Pháp. Tỉnh ủy Cao Bằng đã cử cán bộ vào khảo sát, chuẩn bị kế hoạch khai thác mỏ với mục tiêu nhằm nâng cao đời sống của công nhân, ổn định tình hình chính trị, bảo vệ tài sản cũng như công nhân chuyên nghiệp đã sinh sống ở mỏ lâu đời. Lúc đầu ở mỏ chỉ có 56 công nhân, ngay sau đó tăng lên đến 500 người. Được sống, làm việc trong điều kiện hòa bình, công nhân vùng mỏ Tĩnh Túc phấn khởi, hăng hái sản xuất. Năm 1950, năm đầu tiên đi vào khai thác, mỏ Tĩnh Túc đã khai thác được 30,370 tấn quặng thiếc và 5,593 kg vàng, đến năm 1954 đã khai thác được 86,944 tấn quặng thiếc. Nhờ vậy, đời sống của công nhân mỏ dần được cải thiện, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc.

Sau khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết (ngày 20-7-1954), Chính phủ đã điều động 400 kỹ sư và công nhân lên Tĩnh Túc, đầu tư 2.000 tấn máy móc, thiết bị để khôi phục lại mỏ. Cùng với sự giúp đỡ của Liên Xô, Mỏ thiếc Tĩnh Túc, Cao Bằng, đứa con đầu lòng của nền công nghiệp khai khoáng luyện kim màu Việt Nam chính thức đi vào hoạt động. Sau một thời gian ngắn, mỏ đã khai thác được gần 23 tấn thiếc thỏi, đây là thắng lợi bước đầu đối với giai cấp công nhân mỏ lần đầu tiên làm chủ nhà máy và sản xuất bằng dây chuyền máy móc hiện đại. Phần thưởng lớn nhất cho thắng lợi này là Mỏ thiếc Tĩnh Túc vinh dự được đón Chủ tịch Hồ Chí Minh lên thăm.

Cuối thu 1958, bầu trời quang đãng, mát mẻ, bao thế hệ công nhân mỏ vẫn còn nhớ mãi ngày 15-9-1958 - ngày Mỏ thiếc Tĩnh Túc, Cao Bằng được đón Bác về thăm. Lúc này, mỏ có 2.000 công nhân, trong đó có 150 đảng viên. Cán bộ, công nhân Mỏ thiếc Tĩnh Túc, Cao Bằng nói riêng và Tổng Công ty Khoáng sản nói chung không sao quên được những cảm xúc đặc biệt hân hoan đón Bác Hồ - vị Lãnh tụ kính yêu về thăm mỏ.

Ông Nguyễn Văn Bản, nguyên Quản đốc Phân xưởng khai thác II, Mỏ thiếc Tĩnh Túc, quê ở tỉnh Hưng Yên, nhớ lại ngày Bác về: Khi đoàn xe đưa Bác về, trong tâm thức ai cũng nghĩ chiếc xe đi đầu là xe của Bác, nào ngờ Bác đi xe cuối cùng! Xe từ từ đỗ hẳn trước khu chuyên gia Liên Xô. Bác xuống xe và vào ngay nơi ăn ở của các chuyên gia Liên Xô đang giúp ta xây dựng và khai thác mỏ. Nơi đón tiếp có để sẵn một ít ghế ngồi, lúc đó các chuyên gia đã ngồi chờ sẵn. Một bất ngờ là có ghế để sẵn, nhưng Bác không ngồi mà Bác lại ngồi xuống đất. Anh Nguyễn Tiến Tác, phụ trách bộ túc văn hóa của mỏ ngồi ngay cạnh đó liền rút chiếc dép của mình để Bác ngồi. Bác nói: “Bác tự lực được” và rút ngay đôi dép đang đi để ngồi. Thấy thế, các chuyên gia Liên Xô đang ngồi ở ghế cũng theo Bác ngồi xuống đất để trò chuyện với Bác như người thân đến thăm nhau. Sau khi hỏi chuyện các chuyên gia Liên Xô, Bác vào thăm bếp ăn tập thể của mỏ ngay cạnh khu chuyên gia. Sau đó Bác đi thăm khu khai thác, nhà tuyển quặng, lò luyện thiếc và làm việc với Ban lãnh đạo Mỏ.

Sáng hôm sau, ngày 16-9-1958, khi các anh chị em công nhân đang làm việc bình thường, Bác mặc bộ quần áo giản dị, chân vận đôi dép cao su đi tham quan mỏ. Bác đến khu khai mỏ, nhà máy sàng, xưởng ôtô, xưởng cơ khí… Đến đâu Bác cũng hỏi về điều kiện làm việc, đời sống văn hóa tinh thần của anh chị em công nhân. Trên công trường khai thác, Chủ tịch Hồ Chí Minh ân cần thăm hỏi tình hình mọi mặt và tỏ ra rất hài lòng khi thấy nhiều công nhân địa phương, nhất là phụ nữ, đã điều khiển được những máy móc hiện đại. Bác nói: “Thay mặt Trung ương Đảng và Chính phủ, Bác đến thăm các cô các chú, đồng bào nông dân quanh vùng, lâu nay đã góp phần xây dựng xí nghiệp. Thay mặt Trung ương Đảng, Chính phủ và cả các cô, các chú cảm ơn Đảng và Chính phủ Liên Xô đã đưa chuyên gia sang giúp chúng ta. Tinh thần vô sản ấy, ta phải học và biết ơn…”. Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn đảng viên và công nhân mỏ phải phấn đấu làm chủ công nghệ, đoàn kết quốc tế, đoàn kết dân tộc, học tập và rèn luyện tay nghề cho vững. Người khen ngợi anh chị em công nhân có nhiều cố gắng, đạt được những thành tích bước đầu, nhất là công nhân sửa chữa goòng đã có sáng kiến tiện bánh xe tàu điện. Vì vậy, khi goòng hỏng, không phải gửi về Hà Nội sửa chữa,…

Người nói, ở đây công nhân miền ngược, miền xuôi có cả phụ nữ nữa đã biết lái máy nhưng cũng mới là tiến bộ bước đầu, ở Liên Xô cũng có những phụ nữ là các nhà khoa học, có phụ nữ lái máy bay. Bác hỏi chị Triệu Thị Soi, người lái máy gạt lúc bấy giờ: “Khi lái máy gạt, xe có bị đổ không?” Chị trả lời “Có ạ”. Bác bảo như thế là lãng phí.

Bác đã tuyên dương những công nhân đã có sáng kiến cải tiến kỹ thuật, 277 tổ lao động xã hội chủ nghĩa và tổ cơ khí. Đồng thời, Bác yêu cầu mọi người phải không ngừng học hỏi để nâng cao trình độ quản lý, nâng cao hiệu quả trong sản xuất. Người còn phê bình một số công nhân làm việc chưa tốt, kỷ luật lao động lỏng lẻo, lãng phí của công. Người nhắc các cán bộ lãnh đạo mỗi tuần phải dành một ngày xuống lao động với công nhân, các cán bộ khác thì nửa ngày làm chuyên môn, nửa ngày lao động, “như thế là cán bộ và công nhân thực sự làm chủ xí nghiệp; như thế là giữa cán bộ và công nhân sẽ đoàn kết thành một khối, sản xuất sẽ tăng, xí nghiệp sẽ ngày càng tiến bộ”¹.

Khi nói về đời sống của chuyên gia và anh chị em công nhân, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói:

• Hôm qua Bác đã nhìn thấy gạo nấu cơm cho các cháu là gạo hẩm và mốc, tức là không được. Bác sẽ điện cho Ty Lương thực Cao Bằng phải cấp gạo ngon cho các cháu ở Mỏ ăn. Nhưng Bác cũng mong các cháu thông cảm, số gạo này còn lưu lại trước hòa bình mà tỉnh Cao Bằng còn tồn kho, các cháu có đồng ý không?

Đồng loạt cán bộ, công nhân viên trả lời: Không ạ!

• Thế thì tại sao các cháu lại về Hà Nội, Thái Nguyên mua rau?

Bác liền nói ngay: Việc này giao cho Công đoàn mỏ phải tự túc rau bằng cách mỗi cán bộ, công nhân viên phải tự lực tăng gia, mỗi người khoảng 2-3 m² đất, bằng cách gạt, nhặt hết đá ra, là có đất sẽ trồng được rau ăn.

Rồi Bác nói: Bàn tay ta làm nên tất cả, với sức người sỏi đá cũng thành cơm!

Khi bàn về nhiệm vụ sản xuất của mỏ, Bác nói:

• Hôm qua Bác có làm việc với Ban lãnh đạo mỏ, được biết kế hoạch năm 1958 sẽ không thể hoàn thành và xin Chính phủ giảm bớt 20 tấn, còn lại 80 tấn mới có thể hoàn thành được! Việc xin hạ định mức kế hoạch, Bác thấy bất ổn, vì kế hoạch sản xuất là kế hoạch phát triển kinh tế của cả nước, không những không được hạ kế hoạch mà các cháu phải tăng năng suất, vượt mức kế hoạch Nhà nước giao. Bác lấy ví dụ kế hoạch trên giao là đầy phễu, các cháu phải thực hiện ở miệng phễu. Có thực hiện như thế mới đúng theo đường lối xã hội chủ nghĩa là tăng năng suất lao động để xây dựng xã hội chủ nghĩa. Năm nay, Nhà nước giao cho kế hoạch mỏ là 100 tấn thì cuối năm các cháu phải báo cáo với Bác là 120 tấn, thì Bác và Chính phủ mới vui.

Ngay lập tức, đồng chí Nguyễn Đình Toại, Giám đốc mỏ lúc đó đứng lên hứa với Bác: Thưa Bác, cháu xin đại diện cho các cán bộ, công nhân viên ở đây xin hứa với Bác sẽ hoàn thành vượt mức hơn 100 tấn mà Nhà nước giao.

Dứt lời, Bác nói ngay với đồng chí Toại: Chú chỉ đại diện cho chú thôi, chú không thể đại diện cho 2.000 cán bộ, công nhân viên ở đây mà tất cả cán bộ công nhân viên ở đây, phải cùng nhất tề hứa với Bác mới được! Thế là cả rừng người gần 2.000 cán bộ, công nhân viên vang lên:

“Chúng cháu xin hứa với Bác sẽ hoàn thành vượt mức kế hoạch Nhà nước giao như Bác đã nói ạ!”.

Một công nhân biếu Bác một thỏi thiếc - sản phẩm của thợ mỏ làm ra, Bác nói: Bác cảm ơn các cô, các chú biếu Bác món quà này, nó cũng quý nhưng chưa thật quý. Món quà quý nhất mà các cô, các chú sẽ biếu Bác là hoàn thành vượt mức kế hoạch.

Những ngày sau, cả Xí nghiệp Mỏ phát động phong trào thi đua làm theo lời Bác. Đã có nhiều tấm gương lao động sản xuất giỏi trong thời kỳ đó xuất hiện như: Chiến sĩ thi đua toàn quốc Triệu Thị Soi - nữ lái xe gạt, Nguyễn Thị Toan - người có thành tích bạt goòng chở đất đá giỏi, có những ca chị đã đẩy được 1.000 goòng…

Được Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm, Mỏ thiếc Tĩnh Túc đã có nhiều chuyển biến mới. Làm theo lời căn dặn của Bác, cán bộ, công nhân mỏ đã nỗ lực khắc phục khó khăn, tích cực thi đua lao động sản xuất. Năm đó, mỏ Tĩnh Túc đã sản xuất được 120 tấn thiếc, vượt mức kế hoạch 20 tấn thiếc, hoàn thành kế hoạch năm 1958 trước 60 ngày. Công đoàn mỏ còn phát động phong trào trồng rau; cả mỏ thiếc lại thêm một màu xanh của rau, không phải về Hà Nội và Thái Nguyên mua rau nữa. Với những thành tích nổi bật trên, cán bộ, công nhân viên mỏ thiếc đã vinh dự được Chủ tịch nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất. Ngày 15-9 hằng năm đã trở thành Ngày Truyền thống của Tổng Công ty Khoáng sản.

Sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm Mỏ thiếc Tĩnh Túc ngày 15-9-1958 là nguồn động viên tinh thần vô giá đối với Đảng bộ và nhân dân các dân tộc của cả tỉnh Cao Bằng. Từ đây, Cao Bằng lại được tiếp thêm sức mạnh, phấn đấu hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao, từng bước cải thiện, nâng cao đời sống của các tầng lớp nhân dân, góp phần quan trọng vào sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc.