Câu chuyện của người thợ in báo Nguyễn Văn Trân trước ngày cách mạng thành công (1)
Ông Nguyễn Văn Trân chào đời đúng năm 1917 - năm cách mạng Nga thành công, tại làng Quan Đình, xã Văn Môn, tổng Mẫn Xá, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, nay là huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh. Trong gia đình đông tới 14 người con, ông và người anh cả cùng 3 người em được ưu tiên cho đi học ở trường làng. Sau khi thi đỗ “sơ học yếu lược”, năm 1931, mới 14 tuổi, ông được gia đình gửi người anh rể là Nghiêm Văn Ngũ đưa ra Hà Nội học nghề in; bắt đầu bằng việc sắp chữ cho báo Đông phương thực nghiệp do nhà báo Nhượng Tống làm chủ bút tòa soạn ở phố Hàng Gai. Ông kể: Mấy tháng học nghề không lương, chỉ làm chân loong toong sai vặt cho các anh lớn tuổi hơn và mỗi tháng ông chủ cho lĩnh 5 xu; đến tháng thứ 6, tôi được lĩnh 3 hào tiền Đông Dương, bằng tiền lương công nhật trung bình của công nhân hàng tháng. Số lương còm ấy, cũng tàm tạm trang trải cho bữa ăn hàng ngày.
Tôi, kẻ hậu sinh, không thể hình dung với ba hào thì ông trang trải đời sống thế nào. Ông cười: Thiếu quá lại về xin gia đình thôi. Mỗi ngày phải làm 10-12 tiếng, tiếp xúc với “bát chữ” 24 chữ cái, có chất chì, rất độc hại. Bữa ăn chỉ có cơm rau, đôi khi có cá; không bao giờ có thịt. Tôi bị bệnh tê phù, phải mua cám rang lên để ăn, chữa bệnh. Phải một năm làm quần quật như thế, ông chủ báo mới xếp tôi vào thợ chữ chính thức và được lương 6 đồng một tháng”.
Làm báo Đông Phương thực nghiệp, lần đầu tiên ông đã chứng kiến Sở kiểm duyệt bắt bỏ trắng báo. Ấy là năm 1930, các hội viên của Việt Nam Quốc dân Đảng tổ chức khởi nghĩa Yên Bái, bị bắt, bị chém tử hình ở nhà tù Hỏa Lò. Bài viết đăng tin và có dùng từ Hội kín, lập tức, báo sắp lên khuôn bị bỏ ngay phần tin ấy, để trắng. Dần dần, vừa làm thợ in, vừa đọc các báo, tìm hiểu đời sống xã hội, lại được ông Nguyễn Kim Linh là đảng viên, làm thợ in tại nhà in Trung Bắc Tân Văn tuyên truyền, ông đã giác ngộ, đến với cách mạng. Duyên nghiệp nghề in báo đã sớm đưa ông Nguyễn Văn Trân đến với con đường mới để giải phóng dân tộc là như thế.
Năm 1936, phong trào Đông Dương Đại hội như luồng gió mới thổi vào đời sống tù đọng, ngột ngạt của nhân dân. Một tuần một lần, anh em thợ in đến nhà in Lê Văn Tân nghe ông Trần Huy Liệu công khai diễn thuyết về quyền tự do dân chủ, lập ái hữu của thợ thuyền…Lần đầu tiên người thợ in Nguyễn Văn Trân được biết đến Liên bang Xô Viết qua phóng sự của ông Trần Đình Long. Ánh sáng ùa vào nhận thức, tư tưởng tình cảm, thúc giục ông hăng hái tham gia hoạt động bí mật. Mỗi ca in báo, ông tranh thủ tuyên truyền trong anh em thợ. Sau lớp huấn luyện do đồng chí Trường Chinh giảng, tháng 3 năm 1936, trong căn nhà chật hẹp của ông Nguyễn Kim Linh ở phố Hàng Cót, ông Trân được kết nạp vào Đảng, và trở thành cán bộ hoạt đông trong Hội ái hữu thợ in. Năm 1937, dưới sự chỉ đạo của Bí thư Xứ ủy kiêm Bí thư Thành ủy Lương Khánh Thiện, ông Trân là một trong 7 người của Ban đại biểu Liên đoàn Lao động lên gặp Thống sứ Châtel (Sa-ten) đưa yêu sách đòi “Tự do tổ chức nghiệp đoàn”. Châtel chỉ cho lập Hội Ái hữu, nên sau đó, các nhà máy, các ngành đều tổ chức Hội Ái hữu và đấu tranh đòi quyền lợi của người lao động.
