Câu chuyện của người thợ in báo Nguyễn Văn Trân trước ngày cách mạng thành công

*Từ người thợ in trở thành

cán bộ của Đảng

Ông Nguyễn Văn Trân chào đời

đúng năm 1917 -

năm cách mạng Nga thành công, tại làng Quan

Đình, xã Văn Môn, tổng Mẫn Xá, huyện

Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, nay là huyện Yên Phong, tỉnh Bắc

Ninh. Trong gia đình đông tới 14 người con, ông

và người anh cả cùng 3 người em được ưu tiên cho đi

học ở trường làng. Sau khi thi đỗ “sơ học yếu lược”,

năm 1931, mới 14 tuổi, ông được gia đình gửi người anh rể

là Nghiêm Văn Ngũ đưa ra Hà Nội học nghề in; bắt

đầu bằng việc sắp chữ cho

báo

Đông phương thực nghiệp do nhà báo Nhượng

Tống làm chủ bút tòa soạn ở phố Hàng Gai.

Ông kể: Mấy  tháng học nghề không

lương, chỉ làm chân loong toong sai vặt cho các anh

lớn tuổi hơn và mỗi tháng ông chủ cho lĩnh 5 xu; đến

tháng thứ 6, tôi được lĩnh 3 hào tiền Đông

Dương, bằng tiền lương công nhật trung bình của công

nhân hàng tháng. Số lương còm ấy, cũng

tàm tạm trang trải cho bữa ăn hàng ngày.

Tôi, kẻ hậu sinh, không thể hình dung

với ba hào thì ông trang trải đời sống thế

nào. Ông cười: Thiếu quá lại về xin gia đình

thôi. Mỗi ngày phải làm 10-12 tiếng, tiếp

xúc với “bát chữ” 24 chữ cái,

có chất chì, rất độc hại.  Bữa ăn chỉ có

cơm rau, đôi khi có cá; không bao giờ

có thịt. Tôi bị bệnh tê phù, phải mua

cám rang lên để ăn, chữa bệnh. Phải một năm làm quần

quật như thế, ông chủ báo mới xếp tôi vào

thợ chữ chính thức và được lương 6 đồng một

tháng”.

Ông Nguyễn Văn Trân thân mật trò

chuyện cùng tác giả.

Làm báo Đông Phương thực nghiệp, lần đầu

tiên ông đã chứng kiến Sở kiểm duyệt bắt bỏ trắng

báo. Ấy là năm 1930, các hội viên của Việt

Nam Quốc dân Đảng tổ chức khởi nghĩa Yên

Bái, bị bắt, bị chém tử hình ở nhà

tù Hỏa Lò. Bài viết đăng tin và có

dùng từ Hội

kín, lập tức, báo sắp lên khuôn

bị bỏ ngay phần tin ấy, để trắng. Dần dần, vừa làm thợ in, vừa đọc

các báo, tìm hiểu đời sống xã hội, lại được

ông Nguyễn Kim Linh là đảng viên, làm thợ

in tại nhà in Trung Bắc Tân Văn tuyên truyền,

ông đã giác ngộ, đến với cách mạng.

Duyên nghiệp nghề in báo đã sớm đưa ông

Nguyễn Văn Trân đến với con đường mới để giải phóng

dân tộc là như thế.

Năm 1936, phong

trào Đông Dương Đại hội như luồng gió mới thổi

vào đời sống tù đọng, ngột ngạt của nhân

dân. Một tuần một lần, anh em thợ in đến  nhà in

Lê Văn Tân nghe ông Trần Huy Liệu công khai

diễn thuyết về quyền tự do dân chủ, lập ái hữu của thợ thuyền…Lần

đầu tiên người thợ in Nguyễn Văn Trân được biết đến

Liên bang Xô Viết qua phóng sự của ông Trần

Đình Long. Ánh sáng ùa vào nhận thức,

tư tưởng tình cảm, thúc giục ông hăng hái

tham gia hoạt động bí mật. Mỗi ca in báo, ông tranh

thủ tuyên truyền trong anh em thợ. Sau lớp huấn luyện do đồng

chí Trường Chinh giảng, tháng 3 năm 1936, trong căn

nhà chật  hẹp của ông Nguyễn Kim Linh ở phố

Hàng Cót, ông Trân được kết nạp

vào Đảng, và trở thành cán bộ hoạt

đông trong Hội ái hữu thợ in. Năm 1937, dưới sự chỉ đạo của

Bí thư Xứ ủy kiêm Bí thư Thành ủy Lương

Khánh Thiện, ông Trân là một trong 7 người

của Ban đại biểu Liên đoàn Lao động lên gặp Thống sứ

Châtel (Sa-ten) đưa yêu sách đòi

“Tự do tổ chức nghiệp đoàn”. Châtel chỉ

cho lập Hội Ái

hữu, nên sau đó, các nhà máy,

các ngành đều tổ chức Hội Ái hữu và đấu tranh đòi

quyền lợi của người lao động.

Nghiệp

đoàn thợ in Hà Nội tham gia cuộc mít tinh khổng lồ kỷ

niệm ngày quốc tế lao động tại khu vực đấu xảo (nay là Cung

Văn hoá Hữu nghị), ngày

1/5/1938.

Đoàn bán báo

tham gia mít tinh tại Hà Nội, ngày 1/5/1938.

Kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động

1/5/1938, dưới sự chỉ đạo của Mặt trận Dân chủ Đông Dương,

ông tổ chức anh em ngành in giương cao biểu ngữ, khẩu hiệu,

hào hứng, sôi nổi đi đòi quyền lợi của công

nhân. Nhớ

lại câu chuyện phải ăn ngủ ngay tại trụ sở Ái hữu

ngành in để chỉ đạo thợ in và chịu nạn thất nghiệp

hàng tháng trời, ông nói:

Mỗi bữa,

tôi chỉ ăn bánh mì 2 xu do anh em thợ tương trợ, rồi

tôi phải chuyển qua nhiều nhà in các báo

Đông Pháp, Ngọ Báo,

Tin Mới, Cậu Ấm… với đồng lương rẻ mạt. Hồi ấy, chuyển đến mỗi nhà in

báo  xin việc phải có thẻ do Sở Lao động cấp, gọi

là  Livre de Travail, người quản

lý báo mới cho vào làm thử việc; nhưng

tôi vẫn thay đổi nơi làm, không cố định lâu

ở nhà in nào để giữ bí mật. Các

nhà in nhỏ cũng chỉ trả lương cho tôi 6 đến 8 đồng một

tháng thôi, và tôi cũng dành ra một

phần lương để giúp Hội ái hữu thợ in hoạt động.

Năm

1938, cơ quan lãnh đạo Thành ủy Hà Nội kiện

toàn, ông Trần Quý Kiên (tức Đinh

Xuân Nhạ) làm Bí thư Thành ủy thay

ông Lương Khánh Thiện chuyển công tác

khác; ông Nguyễn Văn Trân và Văn Tiến Dũng

được chỉ định bổ sung vào Thành ủy. Con đường đến với

cách mạng từ đời thợ in trở thành người đảng viên cộng

sản và phẩm chất ham học hỏi dám nghĩ, dám

làm, dám chịu trách nhiệm của người lãnh đạo

cao nhất thành phố được hình thành; rèn luyện

bắt đầu từ cuộc đời người thợ suốt 9 năm làm báo cho

các chủ in (1931-1939) đầy cơ cực của kiếp sống nô lệ như thế.

*In báo Giải Phóng

của Xứ ủy Bắc kỳ

Tháng 9

năm 1939, chiến tranh thế giới thứ 2 bùng nổ. Chính phủ

Pháp theo phe phát xít khủng bố Đảng cộng sản. Nhiều

tòa soạn báo bị đóng cửa; các ái hữu,

các hội đoàn bị giải tán. Trước tình

hình đó, tháng 9-1939, Xứ ủy Bắc

kỳ quyết định ra báo bí

mật, đặt tên báo là Giải

Phóng, do đồng chí Hoàng Văn Thụ, Bí thư Xứ

ủy phụ trách. Báo in

litô trên đá, một tháng ra một số, 4 trang,

phát hành bí mật 500 bản(1).

Sau một thời gian in báo tại cơ sở ở Cổ Loa, bị Pháp

phát hiện, cơ sở in báo chuyển đến Vạn Phúc, rồi lại

chuyển đến làng Ngọc Trục, xã Đại Mỗ, nay thuộc phường Đại Mỗ,

quận Nam Từ Liêm(2). Vì đã từng

làm nghề in, ông Trân được tổ chức đưa ra

làng này cùng ông Lê Viên

bí mật in báo "Giải

Phóng". Chỉ in được ba số, cơ sở in ấn lại bị lộ do

có người trong làng đi báo với chính quyền

địch rằng: có ổ in giấy bạc giả tại làng! Ngay lập tức, hai

ông bị bắt cùng với các

tang chứng là bàn đá và một số báo

Giải

Phóng(3). Cả hai ông bị giải

về giam ở nhà tù Hà Đông tra khảo; sau

đó tên chánh mật thám Lanèque đưa

ra Sở Mật thám Hà Nội. Lúc đó, nhà

nhà đã chuẩn bị đón Tết Canh Thìn (1940).

Sau vụ mật thám làm dữ, báo Giải Phóng của

Xứ ủy Bắc kỳ cũng ngừng bản(4).

Khoảng tháng 5-1940, thực dân Pháp

xét xử, kết án ông Trân 10 năm tù

khổ sai, sau đó bị đưa lên nhà ngục Sơn La

tháng 7-1940. Ngày

3-8-1943, chi bộ nhà tù Sơn La tổ chức cho ông

và ba đồng chí là: Nguyễn Lương Bằng (Sao Đỏ), Nguyễn

Tuấn Đáng (tức Trần Đăng Ninh), Lưu Đức Hiểu vượt ngục. Sau khi

thoát khỏi nhà tù Sơn La, ông  tiếp

tục hoạt động cách mạng cho đến khi cuộc tổng khởi nghĩa

tháng Tám năm 1945 thành công.

Từ người thợ in báo, ông Nguyễn Văn

Trân đã trưởng thành trong lửa cách mạng,

đòi quyền sống trong dân chủ, độc lập, tự do như thế!

Ths. Phạm Kim

Thanh

(1) Đề tài khoa học của Viện Lịch

sử Đảng, mã số 06 do PTS Trịnh Mưu chủ biên: Sự kiện lịch sử

hoạt động của các Xứ ủy trong thời kỳ đấu tranh giành

chính quyền (1930-1945).

(2) Hồi ký của ông

Đào Duy Kỳ, lưu tại Ban Tuyên giáo Trung ương, viết

về việc in litô báo Giải Phóng, dưới sự chỉ đạo của

Bí thư Xứ ủy Bắc kỳ Hoàng Văn Thụ, do bị địch đánh phá

nên chuyển từ Cổ Loa sang làng Ngọc Trục, Đại Mỗ.

(3); (4) Trong Hồi ký

Cách

mạng và cuộc đời tôi,

NXB Hà Nội, H. 2011, tr 58, ông Nguyễn Văn Trân

có viết tên báo ông in ở làng Ngọc

Trục và bị địch bắt là Cờ Giải Phóng; tôi

cho rằng có lẽ ông có chút nhầm lẫn.

Vì số 1 của báo Cờ Giải Phóng ra ngày

10-10-1942 tại Thuận Thành, Bắc Ninh do đồng chí Trường Chinh

làm Tổng biên tập, số cuối cùng, số 33, ra

ngày 18-11-1945, trong khi ông Trân đã bị bắt

từ tháng 1-1940. Trong khuôn khổ bài viết

này, có nghiên cứu, đối chiếu, so sánh

các văn bản, tôi bổ sung và sửa sai tên

báo, chính xác là báo Giải

Phóng của Xứ ủy Bắc kỳ.