CÂU CHUYỆN CỦA ÔNG HÀ VĂN XÁM PHẦN VIII. NHỚ VỀ MỘT ĐẤT NƯỚC

Giờ đây, khi mái tóc đã bạc, mỗi lần nhắc đến Lào, ánh mắt ông Hà Văn Xám vẫn sáng lên. Có những ký ức càng xa càng nhạt, nhưng cũng có những ký ức càng xa lại càng hiện rõ. Những năm tháng trên đất bạn thuộc về loại ký ức ấy. Đó là một phần tuổi trẻ của ông, một phần đời mà ông không thể tách khỏi chính mình. Lào trong ký ức ông không chỉ là chiến trường. Đó còn là những cánh rừng, những chặng đường hành quân, những người dân nghèo mà giàu tình nghĩa, những nắm gạo, củ sắn, ống cơm lam và những người đồng đội đã cùng ông sống chết.

Có lẽ vì vậy, mỗi khi kể về Lào, ông không chỉ kể về những trận đánh. Ông kể về con người. Bởi cuối cùng, chiến tranh dù được ghi nhớ bằng những mốc thời gian và sự kiện, nhưng đối với người trực tiếp sống trong chiến tranh, thứ còn lại sâu nhất vẫn là con người. Một người chỉ huy Lào siết chặt tay khi nhận được lương thực và thuốc men. Một bà mẹ Lào lặng lẽ để lại ống cơm lam. Những người đồng đội cùng ông hành quân trong đêm. Những người đã nằm lại bên sườn núi. Tất cả tạo nên một Lào rất riêng trong ký ức ông Xám, một Lào được nhớ bằng tình người nhiều không kém những tiếng bom.

Ông từng nói với con cháu rằng: “Chiến tranh là mất mát, nhưng tình người thì còn mãi. Người lính ra đi không phải để được nhớ ơn, mà để thế hệ sau được sống trong hòa bình.” Có lẽ không cần thêm quá nhiều lời để giải thích cho cả một cuộc đời. Câu nói ấy giống như sự kết tinh của những năm tháng đã qua. Ông không nói về chiến tranh để khơi dậy sự hào nhoáng của chiến trận; ông nói về mất mát. Ông không nhắc đến người lính như những con người đi tìm sự ghi nhận; ông nhắc đến trách nhiệm. Và ông không đặt mình ở trung tâm của câu chuyện; ông đặt thế hệ sau ở cuối con đường mà những người lính đã đi.

Đó là một cách nhìn rất sâu về chiến tranh.

Người lính ra đi không phải để trở thành nhân vật của những câu chuyện.

Họ ra đi để một ngày nào đó những đứa trẻ có thể lớn lên mà không biết tiếng bom là gì.

Để một người mẹ không phải tiễn con trong nước mắt.

Để một gia đình được sống cùng nhau.

Để một bản làng có thể nghe tiếng suối, tiếng chim rừng thay vì tiếng đạn pháo.

Để những người trẻ có quyền lựa chọn tương lai của mình mà không phải đặt tuổi thanh xuân lên bàn cân của chiến tranh.

Ông Xám hiểu điều ấy bởi ông đã từng là một người trẻ.

Ông từng bước qua con suối đầu bản khi tuổi đời còn rất trẻ.

Ông từng đi vào một cuộc chiến mà không biết ngày trở về.

Ông từng nhìn thấy đồng đội nằm xuống.

Ông từng mang lương thực, thuốc men và đạn dược qua những cung đường nguy hiểm.

Ông từng nhận sự che chở và tình thương của nhân dân Lào.

Và ông đã trở về.

Chính vì thế, khi nhìn thế hệ sau, điều ông mong muốn không phải là họ phải giống mình theo nghĩa phải đi qua những gian khổ như mình từng đi qua. Ông muốn họ tiếp nối những phẩm chất mà thế hệ mình từng mang theo: học tập, rèn luyện, sống có trách nhiệm với gia đình, xã hội và đất nước. Mỗi thời đại có một cách cống hiến khác nhau. Nếu thế hệ của ông phải cầm súng trong những năm tháng chiến tranh thì thế hệ hôm nay có thể cống hiến bằng tri thức, bằng lao động, bằng trách nhiệm và bằng cách xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Đó cũng là cách để tưởng nhớ những người đã nằm lại.

Không phải bằng việc biến chiến tranh thành một câu chuyện đẹp đẽ, mà bằng việc hiểu đúng cái giá của nó.

Không phải bằng việc chỉ nhớ những ngày chiến thắng, mà còn nhớ những người đã không thể nhìn thấy ngày ấy.

Không phải bằng việc tự hào về những gian khổ đã trải qua, mà bằng việc biết giữ gìn hòa bình mà những gian khổ ấy đã góp phần tạo nên.

Một người lính già nhìn về quá khứ nhưng không sống trong quá khứ. Ông kể lại để hiện tại hiểu hơn về mình, để tương lai biết trân trọng những gì đang có. Và trong ánh mắt sáng lên mỗi khi nhắc về Lào, có lẽ vẫn còn bóng dáng của chàng trai Hà Văn Xám năm nào, người đã rời Pọng với nắm xôi nếp trong hành trang và một lời dặn của mẹ trong lòng.