Câu chuyện lịch sử trên bàn đàm phán Geneve
Cuộc đấu trí kéo dài bảy mươi lăm ngày đêm tại Hội nghị Genève năm 1954 là một trong những chương gay cấn và phức tạp bậc nhất trong lịch sử ngoại giao hiện đại. Diễn ra ngay sau chiến thắng chấn động địa cầu tại Điện Biên Phủ, bàn đàm phán tại cung Quốc gia bên hồ Genève (Thụy Sĩ) đã trở thành một mặt trận không tiếng súng nhưng đầy bão táp, nơi vận mệnh của ba nước Đông Dương bị đặt giữa các toan tính chiến lược của các cường quốc thế giới.
Phái đoàn Ngoại giao Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Văn Đồng dẫn đầu bước vào hội nghị với tư thế của một dân tộc chiến thắng. Tuy nhiên, cục diện bàn đàm phán lại vô cùng phức tạp khi có sự tham gia của năm cường quốc lớn gồm Mỹ, Anh, Pháp, Liên Xô và Trung Quốc. Ngay từ những phiên họp đầu tiên, phía Pháp dưới sự hậu thuẫn ngầm của Mỹ đã tìm mọi cách giảm thiểu tối đa thiệt hại về chính trị, cố gắng chia cắt Việt Nam lâu dài và từ chối công nhận địa vị pháp lý của các lực lượng kháng chiến tại Lào và Campuchia. Sự xuất hiện của Mỹ với vai trò quan sát viên nhưng liên tục giật dây phía sau, đe dọa can thiệp quân sự trực tiếp, đã phủ một bóng đen căng thẳng lên toàn bộ tiến trình thương lượng.
Thế trận trên bàn đàm phán diễn ra nghẹt thở qua từng phiên họp toàn thể lẫn các cuộc tiếp xúc bí mật. Phía Việt Nam kiên quyết giữ vững lập trường cốt lõi: độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ cho cả ba nước Đông Dương, yêu cầu quân đội Pháp phải rút hoàn toàn và tổ chức tổng tuyển cử tự do để thống nhất đất nước. Trước những áp lực và thỏa hiệp ngầm giữa các cường quốc nhằm áp đặt một giải pháp bất lợi, phái đoàn Việt Nam đã thể hiện một bản lĩnh ngoại giao kiên cường. Từng luận điểm sắc bén của Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại nghị trường không chỉ vạch trần bản chất thực dân cũ mà còn khẳng định ý chí không gì lay chuyển được của một dân tộc đã hy sinh biết bao máu xương để giành lại tự do.
Bước ngoặt của hội nghị dồn dập vào những ngày cuối cùng của thời hạn đàm phán, khi Thủ tướng mới của Pháp là Pierre Mendès-France tuyên bố sẽ từ chức nếu không đạt được hòa bình trước ngày 20 tháng 7. Các cuộc thương lượng diễn ra xuyên đêm trong bầu không khí căng thẳng tột độ, khi các bên tranh chấp nảy lửa về vị trí của đường giới tuyến quân sự tạm thời và thời hạn tổ chức tổng tuyển cử. Phía Pháp muốn đẩy đường giới tuyến lên vĩ tuyến 18 để giữ lại các đô thị lớn miền Trung, trong khi Việt Nam kiên quyết yêu cầu vĩ tuyến 16. Cuối cùng, một giải pháp trung gian đã được xác lập tại vĩ tuyến 17 dọc theo sông Bến Hải, cùng điều khoản tổ chức Tổng tuyển cử thống nhất đất nước sau hai năm.
Đúng 3 giờ 50 phút sáng ngày 21 tháng 7 năm 1954, các văn kiện của Hiệp định Genève chính thức được ký kết. Mặc dù kết quả chưa phản ánh trọn vẹn chiến thắng trên chiến trường do những giới hạn và toan tính của bối cảnh Chiến tranh Lạnh, Hiệp định Genève vẫn là một cột mốc lịch sử vĩ đại. Lần đầu tiên, các cường quốc thế giới, kể cả Pháp, đã phải cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, chấm dứt hoàn toàn gần một thế kỷ đô hộ của thực dân Pháp, mở ra một chương mới cho sự nghiệp giải phóng đất nước.
