Câu chuyện: Lớp học dưới hầm của cô Nhàn

Câu chuyện: Lớp học dưới hầm của cô Nhàn

Cuối năm 1967, trời Kim Bảng không có ngày nào lặng. Máy bay Mỹ quần đảo suốt dọc quốc lộ 1A, trút bom xuống cầu, xuống đường, xuống bất cứ nơi nào nghi có xe qua. Xã Nhật Tựu nằm ngay sát đường số 1, thành túi hứng bom. Trường cấp một của xã bị một quả bom tấn quét phẳng. Bảng đen vỡ vụn, mái ngói không còn viên nào lành. Trẻ con nghỉ học. Đêm đêm, tiếng bom rung cả xóm, tiếng kẻng báo động dài hơn tiếng kẻng tan trường.

Giữa lúc ấy, Tỉnh đoàn Hà Nam phát động phong trào "Tiếng kẻng học tập át tiếng bom". Về đến Nhật Tựu, phong trào nằm trong tay Nhàn. Cô 22 tuổi, người nhỏ thó, là giáo viên trường làng kiêm bí thư chi đoàn xã. Mất trường, Nhàn không chịu mất lớp. Cô đi một vòng quanh xóm, gặp xã đội trưởng và nói gọn: "Cho em xin mảnh đất giữa làng để đào hầm. Em mở lớp".

Ba ngày sau, cái hầm chữ A thành hình. Sâu gần 2 mét, rộng đủ 30 người ngồi. Nóc hầm ghép bằng thân tre, phủ đất dày. Cửa hầm quay về phía núi để tránh mảnh bom. Bàn ghế không có. Học sinh mang theo manh chiếu rách, ngồi bệt xuống đất. Bảng là cánh cửa gỗ Nhàn nhặt ở trường cũ, khói bom ám đen một góc. Phấn không có, cô lấy vôi quét tường thay thế. Đèn là lọ mực Cửu Long đổ dầu ma dút, bấc làm bằng sợi vải màn.

Ngày đầu tiên mở lớp, Nhàn gõ kẻng làm bằng vỏ bom. 25 đứa trẻ dắt díu nhau tới. Đứa lớn cõng đứa bé. Đứa nào cũng gầy, mắt to vì thiếu ngủ. Nhàn điểm danh xong thì máy bay OV10 vè vè trên đầu. Cô hô một tiếng "Xuống hầm", 25 đứa trẻ thụp xuống nhanh như cắt. Trên trời, tiếng rít của phản lực xé không khí. Dưới hầm, Nhàn vẫn giơ que tre, viết lên nền đất chữ O đầu tiên. Cô nói: "Máy bay nó gầm kệ nó. Mình học chữ của mình".

Từ đó thành nếp. Ban ngày, Nhàn dẫn đoàn viên đi gặt lúa giúp các mẹ liệt sĩ. Chiều về, cả đội lại ra mặt đường 1A, cùng thanh niên xung phong lấp hố bom. Có hôm bom bi nổ chậm, cả đội phải nằm rạp xuống vệ đường hàng tiếng. Tối đến, khi kẻng báo yên vang lên, Nhàn lại gõ kẻng họp lớp. Bài học bắt đầu dưới ánh đèn dầu chập chờn.

Học trong hầm khổ đủ thứ. Mùa đông, nước ngầm rỉ ra, chiếu ướt sũng. Lũ trẻ ngồi học, răng đánh vào nhau lập cập. Nhàn đi xin rơm khô về lót. Mùa hè, hầm bí hơi, ngột ngạt. Mồ hôi cô trò chảy ướt cả chữ viết trên đất. Có đêm, bom nổ gần. Đất từ nóc hầm rơi lả tả xuống đầu, xuống vở. Mấy đứa nhỏ khóc thét, ôm chặt lấy cô. Nhàn một tay che cho học trò, một tay vẫn giữ chặt lọ đèn dầu không cho tắt. Cô vừa vỗ về vừa hát khe khẽ "Em là mầm non của Đảng". Đứa nào nín khóc, cô lại tươi tỉnh: "Rồi, viết tiếp. Hôm nay ai viết chữ Hòa Bình đẹp, cô thưởng cho một viên ngói lành mang về lợp nhà".

Không chỉ dạy chữ, Nhàn còn dạy cách sống. Cô quy định: mỗi trò đến lớp phải mang theo một nắm cơm khô hoặc một củ khoai để dành, phòng khi có báo động phải ở dưới hầm lâu. Cô dạy chúng cách băng bó, cách nhận biết tiếng máy bay địch, cách cúi rạp người khi có mảnh văng. Lớp học nhỏ ấy vừa là lớp chữ, vừa là lớp sinh tồn.

Dân làng ban đầu ái ngại. Họ sợ tập trung trẻ con, nhỡ bom rơi thì sao. Nhưng rồi thấy cô giáo 22 tuổi cứ tối lại thắp đèn, thấy tiếng đánh vần ê a vọng lên từ lòng đất, họ yên lòng. Các mẹ đi làm đồng, gửi con cho cô Nhàn là không phải lo nữa. Có mẹ liệt sĩ mù chữ, tối cũng lén ra cửa hầm, ngồi nghe lỏm con mình đánh vần.

Ba năm, lớp học dưới hầm không nghỉ một buổi nào. Kể cả những đêm B52 rải thảm xuống Phủ Lý, mặt đất Nhật Tựu rung như động đất, sáng ra Nhàn vẫn gõ kẻng. Cô bảo: "Càng đánh phá, mình càng phải học. Để sau này còn dựng lại những gì bom đã phá".

Năm 1973, Hiệp định Paris được ký. Trường mới của xã dựng lại trên nền trường cũ. Ngày khánh thành, người ta mời cô Nhàn lên phát biểu. Cô chỉ nói một câu: "Trả lại lớp cho các con. Cô về làm đoàn viên". Cả sân trường vỗ tay không dứt.

25 đứa trẻ trong hầm năm ấy, sau này không em nào mù chữ. 8 em thi đỗ đại học. 3 em về lại Kim Bảng làm thầy cô giáo. Một em trở thành kỹ sư cầu đường, chính người đã chỉ huy xây cây cầu mới thay cho bến phà Nhật Tựu. Ngày khánh thành cầu, cậu kỹ sư ấy mời cô Nhàn năm xưa ra cắt băng. Cắt xong, cậu nghẹn giọng: "Nếu không có lớp học dưới hầm, con đã không biết chữ để đi thi".

Bây giờ ở Nhật Tựu, cái hầm không còn nữa. Chỗ đó là nhà văn hóa thôn. Nhưng người làng già trẻ đều biết câu chuyện. Họ gọi đó là "lớp học cô Nhàn". Trên bức tường nhà văn hóa, đoàn xã treo một tấm bảng gỗ, trên đó khắc dòng chữ nguệch ngoạc: "Hòa Bình". Đó là chữ do chính tay cô Nhàn viết bằng vôi trên cánh cửa năm 1967, sau này người ta giữ lại.

Đó là thời hoa lửa của Tỉnh đoàn Hà Nam. Nó không nằm trong nghị quyết, không nằm trên báo cáo. Nó nằm trong ngọn đèn dầu không tắt dưới lòng đất. Nằm trong tiếng cô giáo trẻ át tiếng bom. Nằm trong niềm tin mộc mạc rằng: bom đạn có thể đánh sập mái trường, nhưng không thể đánh sập được một lớp học, nếu người dạy còn giữ được lửa trong tim.