Câu chuyện Nguyễn Trung Trực - Thủ lĩnh nghĩa quân đầu tiên đánh chìm tàu chiến Pháp
Nguyễn Trung Trực (1838-1868) là thủ lĩnh nghĩa quân đầu tiên đánh chìm tàu L’ Espérance - tàu Hy vọng, tiểu hạm của giặc phương Tây. Ông còn là vị chỉ huy đầu tiên đánh chiếm được đồn cứ chiến sự của người phương Tây ở giai đoạn đầu chống Pháp.
Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực tên thật là Nguyễn Chơn, sau đổi thành Nguyễn Văn Lịch, dân gian thường gọi tôn kính là cụ Nguyễn. Ông sinh năm 1838, tại làng Bình Nhật, huyện Cửu An, phủ Tân An (ngày nay là xã Bình Ðức, huyện Bến Lức, tỉnh Long An). Gia đình ông sống bằng nghề chài lưới trên sông Bến Lức. Gốc gác gia đình của ông là ngư dân ở huyện Phù Cát, Quy Nhơn, Bình Ðịnh, từ vài thế kỷ trước di cư vào Nam lập nghiệp.
Thời còn trẻ, ông giỏi cả văn, võ, nhưng nổi bật nhất là võ nghệ. Năm 16 tuổi đã tỉ thí võ đài ở địa phương. Do tính tình ngay thẳng chính trực, ông được thầy của mình đặt tên là Trung Trực. Là một thanh niên nghĩa hiệp, sớm có lòng yêu nước, nên Nguyễn Trung Trực sớm có tư tưởng kháng Pháp. Tháng 2/1859, thực dân Pháp đánh thành Gia Ðịnh, ông lập đội nghĩa dũng được nhiều người hưởng ứng, thể hiện một khí khái kiên quyết chống giặc xâm lược đến cùng.
Năm 1861, đội quân của Nguyễn Trung Trực tham gia nghĩa quân của Bình Tây đại nguyên soái Trương Ðịnh, ông được giao chức Quản đạo. Ðạo quân của ông hoạt động mạnh ở vùng Tân An (Long An). TS Sử học Nguyễn Hữu Tâm, nguyên Giám đốc Thư viện Viện Sử học cho biết: “Nguyễn Trung Trực lúc đó đang là một thanh niên 24 tuổi khỏe mạnh, chuyên nghề chài lưới, đã hăng hái tham gia vào đội quân khởi nghĩa của Trương Định. Sau một thời gian trong quân ngũ, vốn thông minh, nhanh nhẹn, lại cộng thêm lòng nhiệt tình chống giặc, Nguyễn Trung Trực nhanh chóng được cất nhắc lên giữ quyền sung Quản binh đạo, chỉ huy một đội nghĩa quân hoạt động ở vùng Tân An".
Trong công cuộc kháng Pháp giai đoạn nửa sau thế kỷ 19, nghĩa quân của Nguyễn Trung Trực đã ghi nhiều chiến công, trong đó, chiến công lừng lẫy đầu tiên của ông đó chính là đốt cháy tàu L’ Espérance – tàu Hy vọng của Pháp trên vàm sông Nhật Tảo ngày 10/12/1861.
Hồi đó, quân Pháp ỷ vào thế mạnh của thủy quân, đưa tàu chiến đi án ngữ các dòng sông, hy vọng có thể khống chế mọi sự chống đối của quân ta một cách hữu hiệu và kiểm soát toàn bộ tỉnh Định Tường trong thời gian ngắn nhất. Với ưu thế của các chiến thuyền có trang bị vũ khí tối tân, quân Pháp dự kiến lập được một tuyến căn cứ quân sự nổi, cơ động và không sợ bị nghĩa quân đột kích tấn công từ trong các thôn làng trên bờ sông.
Trong số các chiến thuyền được bố trí trên dòng Nhật Tảo, phía hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông có chiếc pháo hạm có tên là L’Espérance (Hy Vọng) thường đậu tại khúc sông trước làng Nhật Tảo, làm nhiệm vụ quan sát, canh phòng và liên hệ với các căn cứ quân sự khác quanh vùng. Tàu Hy vọng là một pháo hạm nhỏ, được trang bị một khẩu đại bác và một đội quân khoảng 25 lính Pháp và lính đánh thuê Tagan
Để hỗ trợ lực lượng cho pháo hạm này, quân Pháp bố trí một cứ điểm quân sự gồm có 20 lính mã tà ngay trên bờ sông, liền kề nơi tàu thường thả neo. Như vậy, tổng cộng quân địch cả trên đất liền và dưới tàu lên tới 45 tên, được trang bị hỏa lực mạnh và có thể ứng cứu nhau khi chiến sự nổ ra.
TS Nguyễn Hữu Tâm kể về sự kiện này: “Vào buổi trưa ngày 10 tháng 12 năm 1861, Nguyễn Trung Trực đem 89 nghĩa quân chia thành hai hướng tiến quân: đánh trực diện và phục kích. Đích thân Nguyễn Trung Trực dẫn đầu đội cảm tử đã mưu trí, giả dạng thành những nhà buôn trên 5 thuyền nhỏ có mái che, áp sát mạn tàu, nhanh chóng tấn công lúc quân địch đang nghỉ trưa khiến chúng nhầm tưởng thuyền buôn muốn xin kiểm tra giấy thông hành. Tiếp theo, đội quân phục kích lập tức phối hợp tấn công quân mã tà trên bờ. Do không kịp phát hiện và phòng bị, nên quân địch bị chuốc lấy thất bại thảm hại. Kết cục, 17 quân Pháp bị giết, 20 tên mã tà cũng bị tiêu diệt gần hết, chỉ còn lại khoảng 2-3 quân Pháp và 3-5 quân Tagan lẩn xuống xuồng chạy thoát, trong tay không còn thứ vũ khí nào. Nghĩa quân Nguyễn Trung Trực và nhân dân thôn Nhật Tảo chất củi, lá khô, có người đã dỡ cả mái nhà đang ở để đốt cháy tàu L’Espérance, sau đó chiếc tàu bị chìm xuống sông Vàm Cỏ Đông”.
