câu chuyện số 08

Trong khí thế chuẩn bị Đồng Khởi diễn ra khắp xã thì ngày 8/9/1960 tại khu rừng Lương Cầu xã Long Toàn, Tỉnh ủy Trà Vinh họp Ban Chấp hành mở rộng dưới sự chủ trì của đồng chí Trần Văn Long (Mười Dài), Bí thư Tỉnh ủy, kiểm tra tình hình chuẩn bị đồng khởi, là đêm 14/9/1960, đồng loạt với đêm Đồng Khởi của các tỉnh toàn miền Nam. Tỉnh ủy Trà Vinh chọn xã Mỹ Long và xã Ngũ Lạc làm điểm, chỉ đạo đồng khởi. Lúc này, cơ quan tề xã Ngũ Lạc đóng tại ấp Lạc Thạnh A (gần chợ Thị Ròn).

Chi bộ Đảng xã Ngũ Lạc do đồng chí Lê Văn Nghiệp làm Bí thư đã cùng Nhân dân xã Ngũ Lạc ráo riết chuẩn bị đồng khởi với một quyết tâm cao độ. Trong bối cảnh sôi sục chuẩn bị đồng khởi của Nhân dân cả tỉnh lúc này Chi bộ Đảng xã Ngũ Lạc phân công khéo léo đưa đồng chí Dương Văn Sao (Chi ủy viên Xã – đang làm Tề ấp Bổn Thanh) về nằm trong trụ sở tề xã Ngũ Lạc phục vụ nội ứng đồng khởi bằng cách: Trước đó, Chi bộ tổ chức cho du kích xã bí mật bắt “Tề ấp” Dương Văn Sao rồi tổ chức họp dân lên án “Tề ấp” Dương Văn Sao. Sau khi được thả, đồng chí Dương Văn Sao về báo lại với Tề xã là quá sợ bị “Việt Cộng” giết chết. Tề xã thấy vậy bảo “Tề ấp” Dương Văn Sao ban đêm vào đồn Tề xã Ngũ Lạc ngủ cho an toàn. Như vậy, Chi bộ xã Ngũ Lạc có một cơ sở nội ứng là một Chi ủy viên ngay trong đồn Tề xã địch. Huyện ủy Cầu Ngang điều động đồng chí Lê Văn Phải về làm chỉ huy trưởng tự vệ Ngũ Lạc. Đồng chí Trần Văn Mén, Lâm Văn Nhờ làm xã đội Phó tự vệ. Bí thư Chi bộ xã Lê Văn Nghiệp làm chính trị viên. Xã thành lập 1 Tiểu đội tự vệ, có 5 đồng chí: Hồ Văn Luyến (Mười Luyến), Lư Văn Quang (Ba Quang), Ba Sự, Tư Sang, Tám Tiết có trang bị 2 khẩu súng và vũ khí thô sơ như súng bập dừa, dao gâm, mã tấu… Tiểu đội tự vệ do đồng chí Hồ Văn Luyến làm Tiểu đội trưởng, lấy địa bàn Đìa Giá, ấp Đường Liếu làm căn cứ luyện binh, đồng thời ban đêm xuống huấn luyện quân sự cho các ấp.

Chủ trương của Tỉnh là sau khi diệt đồn địch, trang bị thêm vũ khí cho xã, kết hợp với lực lượng vũ trang tỉnh phục kích lại, đánh diệt lực lượng cơ động của địch mở màn cho đợt Đồng Khởi giành nhiều thắng lợi.

Tháng 5/1960, đồng chí Dương Chí Hòa (Bảy Biến) tổ chức cuộc mít tinh tại bến xuồng xếp Sâm, ấp Mé Láng có hơn 30 người tham gia, vào lúc 15 giờ, đây là cuộc mít tinh đầu tiên ban ngày ở xã. Cùng tháng, đồng chí Tư Phải, Bảy Biến vào lúc 15 giờ xuất hiện tại ấp Lạc Hòa, trực tiếp cảnh cáo tên Hên là chủ ấp tại nhà. Tiếp tục là cuộc vũ trang tuyên truyền ban đêm tại ấp Lạc Hòa tổ chức cuộc mít tinh lớn, có đội ngũ âm của ấp Rọ Say phục vụ cách đồn tề xã khoảng 2 cây số. Từ đó, ta từng bước làm chủ được nhiều ấp, nhất là các ấp ven láng. Cơ sở và phong trào Nhân dân từng bước phát triển mạnh góp phần tham gia đợt Đồng Khởi 14/9/1960.

Đúng giữa đêm 14/9/1960, Bí thư Chi bộ xã Ngũ Lạc, đồng chí Lê Văn Nghiệp ra lệnh Đồng Khởi dưới sự chỉ huy trực tiếp của đồng chí Trần Văn Long (Mười Dài) Bí thư Tỉnh ủy đang đứng chân tại xã. Chi bộ Đảng xã Ngũ Lạc lúc này có 21 đảng viên. Xã có 1 Tiểu đội tự vệ được trang bị 2 khẩu súng, còn lại là vũ khí thô sơ như súng cây, dao gâm, mã tấu. Do đây là điểm chỉ đạo đồng khởi của tỉnh nên xã Ngũ Lạc được tỉnh hỗ trợ 1 trung đội 507 do đồng chí Hai Hoà làm trung đội trưởng chỉ huy. Trong lòng địch xã Ngũ Lạc lúc bấy giờ ta có 1 Chi ủy viên và 1 nòng cốt trong Ban Tề xã. Trong mỗi nhà dân đồng bào đều chuẩn bị khí giới sẵn sàng nổi dậy cùng du kích.

Lúc bấy giờ đồng chí Trần Văn Long (Mười Dài) - Bí thư Tỉnh ủy Trà Vinh, đồng chí Lâm Văn Thê (Ba Hương) - Ủy viên Thường vụ Khu ủy đang đứng chân tại xã Ngũ Lạc chỉ đạo phong trào Đồng Khởi toàn tỉnh và ngay cả xã Ngũ Lạc.

Về phía địch: Tề xã Ngũ Lạc lúc bấy giờ đóng tại Thị Ròn thuộc ấp Lạc Thạnh. Lực lượng địch có Ban tề xã, 1 Ủy viên Cảnh sát, 1 Trung đội dân vệ và tề các ấp… Ngoài bọn ác ôn phần đông binh sĩ lúc này tinh thần sa sút, tề ấp nằm êm không hoạt động.

Phong trào đồng khởi của Tự vệ và Nhân dân xã Ngũ Lạc bắt đầu. Theo kế hoạch và diễn biến như sau:

Kế hoạch đề ra trong đêm 14/9 ta phải quyết tâm đánh diệt Tề xã Ngũ Lạc, thu vũ khí một Trung đội dân vệ địch trang bị cho du kích xã Ngũ Lạc. Sau đó, kết hợp Trung đội 507 tỉnh tăng cường đánh viện, tiêu diệt một bộ phận Bảo an Chi khu Cầu Ngang hỗ trợ cho phong trào Đồng Khởi xã Mỹ Long do đồng chí Phạm Văn Kiết (Năm Vận) Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy chỉ đạo.

Đúng theo kế hoạch, đêm 14/9/1960, đồng bàoKinh – Khmer - Hoa các ấp trong xã Ngũ Lạc nổi dậy đánh trống mõ. Chiếc mõ tre ngày nào địch bắt dân làm để sẵn trong nhà làm tín hiệu vây bắt khi phát hiện cán bộ kháng chiến nằm vùng. Nay chính những chiếc mõ tre này được đồng bào, chư tăngi nổi lên quanh đồn vây chặt địch. Phong trào Đồng Khởi đồng loạt nổi dậy ở các xã lân cận khác như Mỹ Long, Hiệp Thạnh, Long Vĩnh, Long Toàn, Long Hữu, Long Sơn, Hiệp Mỹ, Trường Long Hoà v.v… Bảo an Quận của địch không can viện cho các Tề xã được. Cả Trung đội dân vệ có đầy đủ vũ khí cùng bộ máy Tề xã địch hoang mang co cụm trong đồn. Ở các ấp, cờ nền vàng 3 sọc đỏ và hình Tổng thống Ngô Đình Diệm bị Nhân dân dẫm nát trong bùn cát giữa mùa mưa dầm tháng 9. Không chịu nổi trước sức ép của lực lượng du kích và quần chúng, chư tăng bao vây, chiều ngày 17/9/1960, Trung đội dân vệ và bộ máy Tề xã Ngũ Lạc bỏ đồn tháo chạy. Chi khu quân sự Cầu Ngang cho đại bác 105 ly bắn hủy diệt đồn Tề xã Ngũ Lạc làm chết 2 người dân. Đồng bào nổi dậy san bằng đồn Tề xã. Xã Ngũ Lạc bao gồm 17 ấp được giải phóng thoát ách kềm kẹp của chính quyền Ngô Đình Diệm (17/9/1960).

Qua ngày sau, Chi khu quân sự Cầu Ngang đưa quân đánh phá, tái chiếm lại nền đồn tề xã Ngũ Lạc vừa bị san bằng. Tự vệ xã Ngũ Lạc tiếp tục bao vây đánh địch ngày đêm, đồng bào mang, gánh cơm, nước phục vụ du kích tận sát đồn địch. Mặc cho đại bác 105 ly của địch từ Chi khu Cầu Ngang liên tục bắn xuống yểm trợ cho bọn phản kích. Trong đêm phá đồn ta bố trí một lực lượng để chống càn trở lại nhưng lọt vào ổ phục kích của địch ở Thị Ròn làm đồng chí Trần Văn Mén (Năm Mén) Xã đội phó và 1 chiến sĩ tự vệ hy sinh nhưng địch vẫn không giải tỏa được lực lượng du kích và đồng bào xã Ngũ Lạc. Ta tiếp tục bao vây dựa vào công sự luân phiên đánh trống mõ để uy hiếp tinh thần quân địch, đồng thời làm các công sự trên nóc chùa Ông từ trên bắn xuống, dùng ống cống xi măng đỡ đạn ném lựu đạn vào đồn kết hợp với nghi binh tác động. Do mới tái chiếm, không có đồn che chở nên bọn địch không thể chịu nổi sức tấn công ráo riết của du kích và Nhân dân Ngũ Lạc. Ngày 23/9/1960 bọn địch tái chiếm Tề xã Ngũ Lạc 1 lần nữa rút chạy. xã Ngũ Lạc được giải phóng hoàn toàn lần thứ hai trong phong trào đồng khởi (24/9/1960).

Phong trào Đồng Khởi 14/9/1960, đã làm cho bộ máy chính quyền Ngô Đình Diệm ở cơ sở trên toàn miền Nam bị lung lay.

Sau Đồng Khởi địch ở quận Cầu Ngang đưa tề xã Ngũ Lạc về đóng tại đầu lộ Mỹ Quý xã Hiệp Mỹ, ta tiếp tục truy kích bao vây đồn tề xã, lúc này Huyện ủy giao xóm Giồng Dài, ấp Mỹ Quý về cho Ngũ Lạc làm chỗ dựa tấn công địch, đồng thời tiếp tục phát động Nhân dân xây dựng ấp, xã chiến đấu chuẩn bị sẵn sàng chống lấn chiếm, càn quét của địch.

Vùng giải phóng các xã trong huyện như: Ngũ Lạc, Long Hữu, Hiệp Thạnh, Trường Long Hoà, Long Vĩnh v.v… được mở ra. Thực lực cách mạng của xã được củng cố và phát triển. Tự vệ xã Ngũ Lạc từ 1 Tiểu đội phát triển thành Trung đội đổi tên thành Trung đội Du kích xã, thành lập tổ công trường sản xuất vũ khí thô sơ do ông Tô Văn Thừa làm tổ trưởng. Quần chúng tích cực được kết nạp vào Đảng. Nhân dân ra sức xây dựng ấp chiến đấu, bảo vệ vùng giải phóng. Tại xã, đồng chí Bí thư Chi bộ xã Lê Văn Nghiệp và đồng chí Lâm Văn Nhung được đề bạt giữ chức vụ Huyện ủy viên, đồng chí Lê Văn Cẩn (Ba Cẩn) được đề bạt giữ chức vụ Ủy viên Thường vụ, vẫn trực tiếp chỉ đạo xã Ngũ Lạc. Đồng chí Trần Văn Tửng (Năm Minh) được phân công giữ chức vụ Bí thư Chi bộ xã Ngũ Lạc (cuối năm 1960). Ngay sau đó, Chi bộ xã tổ chức mít tinh chào mừng sự kiện chính trị quan trọng của cách mạng miền Nam sau Đồng Khởi. Đó là sự ra đời của Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam (20/12/1960). Khắp phum- sóc xã Ngũ Lạc vang lên lời ca bằng hai thứ tiếng Kinh – Khmer với niềm tự hào:

“Muôn tiếng thét: Hoan hô! Hoan hô!/ Nức lòng mừng Mặt trận ra đời/ Như ánh đuốc đêm đông sáng ngời / Rọi đường cho cả đoàn quân đi…”

Ở xã Ngũ Lạc lúc bấy giờ, Bí thư Chi bộ xã - Đồng chí Trần Văn Tửng (Năm Minh) lãnh đạo thành lập Ủy ban Mặt trận dân tộc giải phóng xã Ngũ Lạc. Các ấp trong xã đều có đảng viên và được thành lập Ban cán sự Đảng tại ấp. Các đoàn thể Nông - Thanh - Phụ ở xã, ấp được ra đời, lãnh đạo Đoàn thanh niên do đồng chí Nguyễn Văn Năm (Năm Thẹo) giữ chức vụ Bí thư, sau đó, đồng chí Huỳnh Lạc làm Bí thư; Nông dân do ông Thạch Cân làm Trưởng; ông Nguyễn Văn Chất giữ chức vụ Chủ tịch Mặt trận; bà Nguyễn Thị Sang giữ chức vụ Trưởng ban Phụ nữ xã, lãnh đạo Nhân dân tái thiết nông thôn. Tiêu biểu nhất là việc đắp bờ bao ngăn mặn cánh đồng Lạc Thạnh từ chợ Thị Ròn đến cống Tân Lập dài trên 2 km. Đắp bờ lộ mới nối ngang rừng ấp Đường Liếu, xã Ngũ Lạc đến ấp Giồng Trôm, xã Long Toàn vừa ngăn mặn, vỡ hoang cánh đồng láng vừa làm đường giao thông bộ cho kháng chiến. Và con kênh thủy lợi Đường Trâu từ ấp Đường Liếu đến ấp Trà Khúp vừa tiêu úng xổ phèn cho cánh đồng Ô, vừa làm chiến lũy ngăn chặn đường hành quân cơ giới của địch vừa làm chiến hào cho du kích luồn sâu đánh địch ngay giữa ban ngày.

Trong 6 năm đấu tranh chính trị (7/1954 - 9/1960), Chi bộ Đảng xã Ngũ Lạc lãnh đạo Nhân dân dũng cảm kiên cường đấu tranh chính trị, làm phá sản “Chiến lược tố cộng” của Mỹ - Diệm tại xã Ngũ Lạc, xây dựng lực lượng, tiến lên vũ trang Đồng Khởi hai lần giải phóng xã trong Đồng Khởi 14/9/1960 góp phần làm phá sản “Chiến lược tố cộng” của chính quyền Ngô Đình Diệm, góp phần đưa cách mạng miền Nam bước sang giai đoạn mới. Chi bộ và Nhân dân Kinh – Khmer - Hoa xã Ngũ Lạc đoàn kết với tinh thần làm chủ quê hương, làm chủ vận mệnh mình, quyết xã thân hy sinh quên mình cùng Nhân dân trong huyện, Nhân dân cả nước đánh bại cuộc chiến tranh xâm lược của Đế quốc Mỹ, giải phóng miền Nam thống nhất nước nhà.