CÂU CHUYỆN: THIẾU TƯỚNG TRẦN ĐẠI NGHĨA – “ÔNG VUA” NGÀNH QUÂN GIỚI VIỆT NAM
Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13/9/1913 tại xã Chánh Hội, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Ông là một trong những nhà khoa học quân sự tiêu biểu của Việt Nam, người đặt nền móng quan trọng cho ngành Quân giới – Công nghiệp quốc phòng Việt Nam trong những năm đầu của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Với tài năng khoa học, lòng yêu nước và tinh thần tận tụy phụng sự Tổ quốc, ông đã để lại dấu ấn đặc biệt trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Trước khi trở về nước, Phạm Quang Lễ đã có hơn 11 năm học tập và làm việc tại Pháp, tích lũy nhiều kiến thức về kỹ thuật, cơ khí và chế tạo vũ khí. Năm 1946, ông quyết định từ bỏ cuộc sống và công việc có điều kiện tốt ở nước ngoài để theo Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc. Ngày 5/12/1946, trước ngày Toàn quốc kháng chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao ông giữ chức Cục trưởng đầu tiên của Cục Quân giới và đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa. Bác giao nhiệm vụ cho ông nghiên cứu, chế tạo vũ khí phục vụ quân đội trong cuộc kháng chiến đang đến gần. Trong điều kiện đất nước còn vô cùng nghèo nàn, máy móc, nguyên vật liệu và trang thiết bị kỹ thuật đều thiếu thốn, Trần Đại Nghĩa cùng các cán bộ, kỹ sư và công nhân quân giới đã bắt tay vào nghiên cứu những loại vũ khí phù hợp với điều kiện Việt Nam. Thành công nổi bật đầu tiên là súng và đạn Bazooka. Sau nhiều lần nghiên cứu, thử nghiệm, cuối tháng 2/1947, Bazooka do Việt Nam chế tạo đã thử nghiệm thành công, đạn có khả năng xuyên thủng khoảng 75cm tường gạch, tương đương với Bazooka của Mỹ. Ngày 3/3/1947, loại vũ khí này được đưa vào chiến đấu, góp phần đánh xe tăng Pháp tại khu vực Chương Mỹ, Quốc Oai; sau đó tiếp tục phát huy hiệu quả trong Chiến dịch Việt Bắc năm 1947 và nhiều chiến trường khác. Không dừng lại ở Bazooka, trong những năm 1948–1949, Trần Đại Nghĩa và các cộng sự tiếp tục nghiên cứu súng không giật SKZ. SKZ 60 là loại vũ khí có sức công phá mạnh, có khả năng xuyên phá các công sự, lô cốt kiên cố. Loại súng này đã được đưa vào chiến đấu và lập công trong các trận Phố Ràng, Phố Lu cuối năm 1949, góp phần nâng cao sức mạnh hỏa lực của quân đội ta trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Những thành tựu ấy có ý nghĩa đặc biệt trong hoàn cảnh quân đội ta phải chiến đấu với đối phương có ưu thế lớn về vũ khí, trang bị. Từ những cơ sở quân giới ban đầu còn rất thô sơ, dưới sự tổ chức và chỉ đạo của Trần Đại Nghĩa cùng các đồng nghiệp, Việt Nam từng bước tự nghiên cứu, chế tạo được nhiều loại vũ khí phục vụ chiến trường. Ông không chỉ trực tiếp nghiên cứu mà còn đặc biệt chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ kỹ thuật, đào tạo nhân lực để ngành quân giới có thể phát triển lâu dài. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Trần Đại Nghĩa tiếp tục có nhiều đóng góp trên lĩnh vực khoa học – kỹ thuật quốc phòng. Ông tham gia nghiên cứu, chỉ đạo nhiều nhiệm vụ khoa học kỹ thuật phục vụ quốc phòng, trong đó có những công việc liên quan đến chống máy bay B-52, phá thủy lôi và trang bị kỹ thuật cho lực lượng đặc công. Không chỉ có những đóng góp trong quân sự, Trần Đại Nghĩa còn giữ nhiều trọng trách quan trọng trong công tác khoa học và quản lý nhà nước. Ông từng là Cục trưởng Cục Pháo binh, Thứ trưởng Bộ Công thương, Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần, Phó Chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật và Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam. Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng; năm 1952 được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Năm 1967, ông được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và năm 1996 được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ cho các công trình nghiên cứu, chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí. Với những đóng góp đặc biệt cho nền quốc phòng và khoa học Việt Nam, Trần Đại Nghĩa được nhiều người gọi bằng tên “ông vua vũ khí” của Việt Nam. Nhưng phía sau danh hiệu ấy là hình ảnh một trí thức đã lựa chọn trở về giữa lúc đất nước bước vào cuộc chiến tranh khốc liệt, đem kiến thức khoa học được tích lũy ở nước ngoài phục vụ kháng chiến, cùng đồng đội vượt qua muôn vàn thiếu thốn để tạo nên những vũ khí mang trí tuệ Việt Nam. Ông qua đời ngày 9/8/1997, để lại một di sản lớn về khoa học, kỹ thuật, quốc phòng và đặc biệt là tinh thần phụng sự Tổ quốc. Cuộc đời Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là câu chuyện đẹp về một trí thức lớn đã biến tri thức thành sức mạnh, góp phần xây dựng nền móng cho ngành Quân giới – Công nghiệp quốc phòng Việt Nam và đóng góp quan trọng vào sự nghiệp bảo vệ độc lập, tự do của Tổ quốc.
