Câu chuyện thời hoa lửa: Chuyện những người giữ lửa Soọng Cô

Bà Nguyễn Thị Thu, người nhiều năm gắn bó với các câu lạc bộ Soọng Cô ở Nam Hòa kể rằng: Ngày trước, những đêm hát giao duyên có thể kéo dài từ chập tối đến tận sáng. Một đêm có thể hát hàng trăm bài, mỗi thời khắc lại có những làn điệu riêng. Có bài chào làng, chào bản khi khách phương xa đến chơi; có bài dành cho đêm trăng sáng; có những câu hát gửi gắm tình yêu đôi lứa. Trong kho tàng ấy lưu giữ cả cách ứng xử, nếp nghĩ và tâm hồn của cộng đồng người Sán Dìu qua nhiều thế hệ.

Thế nhưng, cũng như nhiều loại hình văn hóa dân gian khác, Soọng Cô đang đối mặt với nguy cơ mai một. Những người thuộc nhiều bài hát nhất đều đã già, người hiểu thấu tiếng Sán Dìu ngày một ít. Lớp trẻ lớn lên trong nhịp sống hiện đại không còn nhiều cơ hội được ngồi bên bếp lửa nghe ông, bà cất tiếng hát như thế hệ trước. Giữa nỗi lo ấy, vẫn có những người lặng lẽ giữ lấy ngọn lửa văn hóa của dân tộc mình.

Ở tuổi 80, Nghệ nhân uu tú Diệp Minh Tài vẫn rong ruổi đến những nơi có người Sán Dìu sinh sống. Có khi ông đi xe đạp, lúc thì bắt xe buýt, hoặc nhờ con cháu chở đi. Nhiều chuyến đi chỉ để gặp một cụ già biết vài câu hát cổ.

Hành trình ấy bắt đầu từ năm 1996. Trong quá trình tìm tư liệu phục vụ việc công nhận chùa Hang là di tích quốc gia, ông tình cờ phát hiện nhiều bài hát và nghi lễ cổ của người Sán Dìu vẫn còn được lưu giữ trong dân gian. Từ đó, ông bước vào hành trình kéo dài gần ba thập kỷ để sưu tầm, dịch thuật và lưu giữ những giá trị đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên.

Công việc ấy chưa bao giờ dễ dàng. Có gia đình nhất quyết không cho mang tài liệu ra khỏi nhà. Có nơi chỉ đồng ý cho mang đi photocopy rồi phải trả lại ngay. Không ít lần ông bị nghi ngờ là người đi buôn đồ cổ. Nhưng bằng sự chân thành và lòng kiên trì, ông dần nhận được sự tin tưởng của bà con. “Tôi chỉ nghĩ rằng nếu không giữ lại thì dân tộc này sẽ chẳng còn gì cả. Trong kho lưu trữ của 54 dân tộc không lẽ lại thiếu mất người Sán Dìu?” - ông nói.

Ba mươi năm bền bỉ, hơn một nghìn bài hát Soọng Cô cổ đã được ông sưu tầm, dịch thuật và lưu giữ. Đó không chỉ là những câu hát giao duyên mà còn là ký ức của một cộng đồng, là những lớp trầm tích văn hóa được kết tinh qua thời gian. Điều khiến ông trăn trở hơn cả không phải tuổi tác của bản thân mà là tuổi tác của những người đang nắm giữ kho tàng ấy. Câu lạc bộ Soọng Cô đầu tiên do ông thành lập từng có hơn ba mươi hội viên. Giờ đây, phần lớn đều đã bước qua tuổi thất thập, nhiều người sức khỏe giảm sút, có người đã về với tổ tiên.