Câu chuyện thời hoa lửa cụ Đào Duy Anh

ĐÀO DUY ANH (1904-1988)

Ông quê ở Khúc Thuỷ, tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Tây), sinh năm 1904 tại thị xã Thanh Hoá.

Thuở nhỏ, ông học chữ Hán ở nhà, sau vào Huế học Trường Quốc học, ra trường, được cử về dạy học ở Trường tiểu học Đồng Hới (Quảng Bình). Ba năm sau (1926), ông trở lại Huế, thực sự bắt đầu cuộc đời chính trị và học thuật.

Sự nghiệp của ông chủ yếu thuộc lĩnh vực học thuật và văn hoá. Các sách ông biên soạn trước năm 1931 như: Lịch sử các học thuyết kinh tế, Tôn giáo là gì ? Xã hội là gì ? Dân tộc là gì ? v.v... Năm 1932 ông nổi tiếng với bộ Hán – Việt từ điển, tiếp đó là cuốn Pháp - Việt từ điển. Năm 1938 cuốn Việt Nam văn hoá sử cương ra đời giới thiệu toàn cảnh lịch sử văn hóa Việt Nam.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông là cơ viên Ban chấp hành Hội Văn hóa cứu quốc Trung Bộ, Giáo sư Đại học Văn khoa tại Hà Nội. Kháng chiến toàn quốc bùng nổ (12-1946), ông đảm nhiệm nhiều công tác văn hóa và giáo dục quan trọng tại Trung Xuân và Liên khu IV (Uỷ viên Chi hội Văn nghệ kháng chiến; Trưởng ban Văn – Sử – Địa thuộc Bộ Giáo dục; Giáo sư trường Dự bị đại học và Trường Sư phạm cao cấp Liên khu IV). Từ năm 1955 – 1960, ông là Chủ nhiệm khoa Sử Trường Đại học Sư phạm và Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, sau đó làm chuyên viên Viện Sử học thuộc cơ viên ban khoa học xã hội Việt Nam. Đây chính là giai đoạn học giả Đào Duy Anh có những công trình quan trọng về sử học, văn học, văn bản học

Cuốn Cổ sử Việt Nam (1955) được Viện Phương Đông Liên Xô (đỏ kia) dịch. Năm 1957, công trình đó được bổ sung thành Lịch sử cổ đại Việt Nam, được Viện Khoa học Trung Quốc dịch năm 1959 tại Bắc Kinh.

Trong những năm từ 1960 đến 1970, Đào Duy Anh dịch, hiệu ấn, chú giải nhiều bộ sách lớn về văn hóa, lịch sử như:

Lịch triều hiến loại chí của Phan Huy Chú, Đại Việt sử kítoàn thư của Ngô Sĩ Liên, Phủ biên tập tạp chí của Lê Quý Đôn, Ức Trai di tập, Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Thơ chữ Hán của Nguyễn Du... Ngoài ra ông còn biên soạn Chữ Nôm - nguồn gốc, cấu tạo, diễn biến; dịch Khoái hư lục địa của Trần Thái Tông v.v...

Năm 1974, ông cho ra mắt Từ điển Truyện Kiều, cuốn từ điển tác phẩm đầu tiên ở Việt Nam

Giáo sư Đào Duy Anh còn có công lớn trong việc đào tạo cán bộ sử học. Ông còn để lại một số công trình chưa kịp hoàn thành.