CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA: DẠY HỌC TRONG NHÀ TÙ HỎA LÒ (1)

Những năm kháng chiến ác liệt, nhiều học sinh, sinh viên và cán bộ cách mạng không may rơi vào tay địch và bị giam tại Hỏa Lò. Họ đến từ nhiều vùng quê khác nhau, mang theo những câu chuyện riêng, nhưng cùng chung một lý tưởng. Trong số đó có Lê Tám, Dương Tự Minh, Nguyễn Kim Khiêm và Trần Khắc Cần - những con người đã góp phần thắp sáng những lớp học đặc biệt trong tù.

Ban ngày, nhà tù là nơi của đòn roi, lao dịch và sự kiểm soát nghiêm ngặt. Tiếng khóa sắt va vào nhau lạnh lẽo, tiếng quát tháo của cai ngục vang lên khô khốc. Những bữa cơm thiếu thốn, những giờ lao động nặng nhọc khiến thân thể ai nấy đều kiệt quệ. Nhưng chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, một quyết tâm âm thầm được hình thành: phải học, phải hiểu biết, phải chuẩn bị cho ngày mai.

Đêm xuống, khi bóng tối bao trùm các dãy phòng giam và sự canh phòng có phần lơi lỏng, những “lớp học” bắt đầu.

Không có bảng đen, không có bàn ghế, cũng chẳng có sách vở. Sàn xi măng lạnh lẽo trở thành trang giấy. Những mẩu than củi, viên gạch non hay thậm chí là thuốc đỏ, thuốc xanh xin được từ trạm xá trở thành bút mực. Vỏ bao thuốc lá, mảnh giấy vụn được tận dụng làm nơi ghi chép. Mọi thứ đều thiếu thốn, nhưng tinh thần học tập thì chưa bao giờ vơi cạn.

Đồng chí Lê Tám cùng các đồng chí khác tổ chức lớp học một cách linh hoạt. Người biết chữ dạy người chưa biết, người học cao hơn dạy người học thấp hơn. Những “học sinh” trong lớp có người chưa từng cầm bút, có người mới chỉ học đến lớp 3, lớp 4. Thế nhưng, trong ánh mắt họ luôn ánh lên sự chăm chú và khát khao.

Theo hồi ký của Trần Khắc Cần, cả bốn người đều tham gia dạy văn hóa trong những ngày bị giam tại Hỏa Lò. Ông kể lại rằng việc dạy và học diễn ra bằng tất cả những gì có thể tận dụng được. Một con chữ được viết đi viết lại nhiều lần trên nền xi măng, rồi xóa đi, lại viết lại. Những bài toán đơn giản cũng được giảng giải cặn kẽ trong tiếng thì thầm, tránh sự chú ý của cai ngục.

Có những đêm mưa lạnh, nước từ mái tường dột xuống, thấm vào nền xi măng khiến không gian càng thêm buốt giá. Người tù phải ngồi sát lại với nhau để giữ ấm, nhưng “lớp học” vẫn không dừng. Một người cúi xuống, cặm cụi viết từng nét chữ. Người khác ghé sát, đánh vần từng âm một:

“Đ… ộc… lập…”
“Qu… ốc… gia…”

Những từ ngữ giản dị ấy, trong hoàn cảnh ấy, lại mang ý nghĩa lớn lao. Đó không chỉ là bài học vỡ lòng, mà còn là lời nhắc nhở về lý tưởng, về mục tiêu mà họ đang theo đuổi.

Không chỉ học chữ, họ còn trao đổi về lịch sử, về tình hình đất nước, về con đường cách mạng. Tất cả đều được truyền đạt bằng trí nhớ, bằng kinh nghiệm và bằng niềm tin. Nhà tù, vì thế, không còn đơn thuần là nơi giam giữ thể xác, mà trở thành nơi nuôi dưỡng tinh thần.

Dần dần, những lớp học ấy đã tạo nên một sức mạnh vô hình. Người chưa biết chữ trở nên biết đọc, biết viết. Người đã có kiến thức lại càng hiểu sâu hơn về lý tưởng cách mạng. Quan trọng hơn, họ tìm thấy ở nhau sự động viên, sự gắn kết và niềm tin vào tương lai.

Trong không gian chật hẹp và ngột ngạt của nhà tù, tri thức trở thành một cách để chống lại sự tuyệt vọng. Mỗi con chữ được học, mỗi bài học được truyền đi đều như một mầm xanh vươn lên từ đá cứng - yếu ớt nhưng kiên cường.

Nhiều năm sau, khi chiến tranh đã lùi xa, những câu chuyện ấy được tái hiện trong chuyên đề “Mầm xanh trên đá” tại Nhà tù Hỏa Lò. Người ta không chỉ thấy lại những hiện vật thô sơ như mẩu than, mảnh gạch, vỏ bao thuốc lá, mà còn cảm nhận được tinh thần vượt khó, ý chí học tập và niềm tin mãnh liệt của những con người năm xưa.

“Mầm xanh” - là những con chữ đầu tiên, là tri thức được gieo trồng.
“Đá” – là hoàn cảnh tù đày khắc nghiệt.

Giữa đá lạnh, mầm xanh vẫn lớn lên. Và chính những mầm xanh ấy đã góp phần tạo nên sức mạnh cho cả một thế hệ.

Câu chuyện về những lớp học trong Nhà tù Hỏa Lò vì thế trở thành một phần không thể thiếu của ký ức “thời hoa lửa”. Đó không chỉ là câu chuyện về sự chịu đựng hay hy sinh, mà còn là câu chuyện về trí tuệ, về khát vọng vươn lên và về niềm tin không bao giờ tắt.

Trong nơi tưởng chừng chỉ có bóng tối, con người vẫn thắp sáng được ánh sáng của tri thức. Và chính ánh sáng ấy đã giúp họ giữ vững tinh thần, nuôi dưỡng hy vọng, để một ngày bước ra khỏi cánh cổng nhà tù - mang theo không chỉ ký ức, mà còn cả hành trang để xây dựng tương lai.

Những hình ảnh và câu chuyện của đồng chí Lê Tám và các học sinh kháng chiến Dương Tự Minh, Nguyễn Kim Khiêm, Trần Khắc Cần (tức Lê Văn Ba) được giới thiệu trong trưng bày chuyên đề “Mầm xanh trên đá” hiện đang diễn ra tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò