CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA - Hà Văn Thịnh

Có những con người khi sống không ồn ào, khi mất đi cũng không để lại những đám đông đưa tiễn hay những vòng hoa rực rỡ. Thế nhưng, thời gian càng trôi, người ta càng nhận ra giá trị mà họ đã để lại cho cuộc đời. Họ giống như những dòng sông âm thầm chảy qua năm tháng, bồi đắp phù sa cho những cánh đồng tri thức và nhân cách. Nhà sử học, nhà giáo, nhà văn Hà Văn Thịnh là một con người như thế.

Sinh năm 1955 trên quê hương Hương Gián, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang – vùng đất giàu truyền thống văn hiến và cách mạng, Hà Văn Thịnh lớn lên trong những năm tháng đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh với biết bao mất mát và đau thương. Tuổi thơ của ông không được nuôi dưỡng bằng những câu chuyện cổ tích đẹp đẽ, mà bằng những ký ức về một dân tộc đã phải trải qua quá nhiều hy sinh để giành lấy độc lập, tự do. Có lẽ chính từ những câu chuyện của quê hương, từ những dấu tích lịch sử còn hiện hữu trên mảnh đất Bắc Giang anh hùng đã gieo vào tâm hồn cậu bé Hà Văn Thịnh niềm say mê đặc biệt với lịch sử dân tộc.

Lịch sử đối với nhiều người chỉ là những mốc thời gian, những sự kiện đã khép lại trong quá khứ. Nhưng đối với Hà Văn Thịnh, lịch sử là đời sống, là số phận con người, là những bài học còn nguyên giá trị cho hôm nay và mai sau. Chính vì thế, ông đã lựa chọn con đường nghiên cứu và giảng dạy lịch sử như một lẽ tự nhiên của cuộc đời mình.

Từ năm 1975 đến năm 2015, suốt bốn mươi năm đứng trên bục giảng Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Huế, ông đã dành trọn tuổi xuân và tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục. Bốn mươi năm ấy là bốn mươi mùa phượng đỏ, là hàng ngàn giờ lên lớp và cũng là hàng ngàn sinh viên trưởng thành dưới sự dìu dắt của người thầy tận tụy.

Những người từng học ông vẫn thường kể rằng, giờ học lịch sử của Hà Văn Thịnh không bao giờ đơn điệu. Ông không biến lịch sử thành những trang sách khô cứng hay những con số vô hồn. Trái lại, ông khiến lịch sử hiện lên sống động như một dòng chảy đang vận động. Trong từng bài giảng, ông luôn đặt ra những câu hỏi khiến người học phải suy nghĩ: Vì sao lịch sử diễn ra như vậy? Điều gì nằm phía sau những sự kiện tưởng chừng đã được giải thích? Con người có thể rút ra bài học gì từ quá khứ để ứng xử với hiện tại?

Có lẽ điều làm nên dấu ấn đặc biệt của Hà Văn Thịnh không chỉ nằm ở kiến thức uyên bác mà còn ở tinh thần khoa học độc lập. Ông không chấp nhận nhìn lịch sử bằng những khuôn mẫu có sẵn. Ông luôn muốn đi sâu hơn, xa hơn, tìm kiếm những góc nhìn mới mẻ về các sự kiện lịch sử. Ông từng cho rằng nhiệm vụ của nhà sử học không chỉ là kể lại những gì đã xảy ra mà còn phải lý giải vì sao nó xảy ra và những tác động của nó đối với xã hội.

Chính vì thế, trong các công trình nghiên cứu và các bài viết chính luận, Hà Văn Thịnh luôn thể hiện tư duy phản biện sắc bén. Ông đi tìm những nghịch lý, những mâu thuẫn và cả những góc khuất của lịch sử. Không phải để phủ nhận lịch sử, mà để hiểu lịch sử một cách đầy đủ hơn. Ông tin rằng chỉ khi đối diện với sự thật, con người mới có thể trưởng thành.

Bên cạnh vai trò của một nhà giáo và nhà nghiên cứu, Hà Văn Thịnh còn là một người cầm bút đầy tâm huyết. Với bút danh Tô Vĩnh Hà, ông để lại nhiều tác phẩm văn học và chính luận có giá trị. Ngòi bút của ông vừa giàu chất trí tuệ, vừa thấm đẫm tình yêu con người.

Trong số những tác phẩm của ông, tiểu thuyết Tro và lửa lạnh được xem là một dấu ấn đặc biệt. Đây không đơn thuần là một cuốn tiểu thuyết viết về chiến tranh mà còn là một cuộc đối thoại sâu sắc với lịch sử. Qua những trang viết dày gần sáu trăm trang, người đọc bắt gặp những số phận con người bị cuốn vào vòng xoáy của thời cuộc, những mất mát không thể đong đếm và cả những khát vọng sống mãnh liệt giữa khói lửa chiến tranh.

Tên gọi Tro và lửa lạnh gợi lên nhiều suy ngẫm. Tro là dấu tích của những gì đã cháy hết, còn lửa lạnh là ngọn lửa không còn bùng cháy nhưng vẫn âm ỉ trong ký ức. Có lẽ đó cũng chính là cách Hà Văn Thịnh nhìn về lịch sử. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những bài học, những nỗi đau và những giá trị nhân văn mà nó để lại vẫn còn âm vang trong tâm thức dân tộc.

Không chỉ viết văn, ông còn để lại hàng ngàn bài chính luận sắc sảo về giáo dục, văn hóa, lịch sử và các vấn đề xã hội. Sau khi ông qua đời, nhiều bài viết đã được tuyển chọn trong tập Luận bàn thế sự. Những trang viết ấy cho thấy hình ảnh một trí thức luôn đau đáu trước vận mệnh đất nước. Ông quan tâm đến giáo dục vì tin rằng giáo dục là con đường ngắn nhất để nâng tầm dân tộc. Ông quan tâm đến lịch sử vì hiểu rằng một dân tộc muốn đi xa phải biết trân trọng cội nguồn. Ông quan tâm đến văn hóa vì đó là linh hồn của quốc gia.

Điều đáng quý ở Hà Văn Thịnh là dù ở cương vị nào, ông vẫn giữ được sự chân thành và lòng nhiệt huyết. Ông không chạy theo danh tiếng hay lợi ích cá nhân. Điều ông theo đuổi suốt cuộc đời là tri thức và sự thật. Trong một xã hội luôn vận động và đổi thay, ông vẫn kiên trì với lý tưởng của người trí thức chân chính: phụng sự cộng đồng bằng hiểu biết và trách nhiệm của mình.

Năm 2019, Hà Văn Thịnh rời xa cõi đời. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương đối với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và nhiều thế hệ học trò. Nhưng có những con người dù không còn hiện diện vẫn tiếp tục sống trong ký ức của những người ở lại. Hà Văn Thịnh là một người như thế.

Ngày hôm nay, khi nhìn lại cuộc đời ông, chúng ta không chỉ thấy hình ảnh của một giảng viên đại học, một nhà nghiên cứu lịch sử hay một nhà văn. Chúng ta thấy hình ảnh của một người thầy tận tụy, một nhà khoa học nghiêm túc và một người trí thức luôn trăn trở với quê hương, đất nước. Cuộc đời ông giống như một ngọn đèn âm thầm cháy sáng giữa đêm dài, không phô trương nhưng đủ sức soi đường cho nhiều thế hệ.

Thời gian có thể làm phai mờ nhiều thứ, nhưng những giá trị chân chính sẽ còn mãi. Những trang sách ông viết, những bài giảng ông để lại và những tư tưởng ông theo đuổi vẫn tiếp tục lan tỏa trong lòng người đọc và người học. Đó chính là cách một con người tiếp tục sống sau khi đã đi qua cuộc đời này.

Và có lẽ, với Hà Văn Thịnh, phần thưởng lớn nhất không nằm ở những danh hiệu hay sự ghi nhận, mà nằm ở việc ngọn lửa tri thức ông thắp lên năm nào vẫn đang được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một ngọn lửa âm thầm nhưng bền bỉ, như chính cuộc đời của người thầy, người trí thức Hà Văn Thịnh.