CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA – KHI KÝ ỨC TRỞ THÀNH LỜI NHẮC CỦA HÔM NAY

Có những điều càng lùi xa theo thời gian, con người càng tưởng rằng chúng đã trở thành quá khứ. Chiến tranh là một trong những điều như thế. Với thế hệ trẻ hôm nay, chiến tranh không còn hiện diện qua tiếng bom, tiếng súng hay những cuộc chia ly. Chúng tôi lớn lên trong hòa bình, đến trường, ngồi trong giảng đường, có những ước mơ rất đỗi bình thường và đôi khi vô tình xem những ngày tháng bình yên ấy là điều vốn dĩ phải có. Nhưng đằng sau sự bình yên đó là tuổi trẻ của biết bao con người đã từng sống, chiến đấu và hy sinh. Có những người trở về, có những người mãi mãi nằm lại nơi chiến trường, và cũng có những người mang theo ký ức chiến tranh suốt phần đời còn lại.

Vì thế, khi tìm hiểu về “Câu chuyện thời hoa lửa”, tôi không muốn bắt đầu bằng những con số hay những trận đánh được ghi trong sách giáo khoa. Tôi muốn bắt đầu từ con người. Bởi lịch sử, suy cho cùng, không chỉ được làm nên bởi những sự kiện lớn lao mà còn được tạo nên từ cuộc đời của những con người rất đỗi bình thường. Tôi từng nghĩ những người lính trong chiến tranh là những con người mạnh mẽ đến mức không biết sợ. Nhưng càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra họ cũng chỉ là những người trẻ như chúng tôi. Họ từng có gia đình, có bạn bè, có những dự định riêng, có những người thương và những ước mơ chưa kịp thực hiện. Họ cũng từng mong một ngày được trở về nhà, được ăn một bữa cơm cùng gia đình, được nhìn thấy cha mẹ già, được xây dựng một mái ấm của riêng mình. Chỉ có điều, tuổi trẻ của họ đã đi qua trong một hoàn cảnh đặc biệt: khi Tổ quốc cần họ đứng lên. Điều khiến tôi xúc động nhất khi nghĩ về những con người ấy không phải là hình ảnh hào hùng của họ trong những thời khắc chiến đấu, mà là những khoảnh khắc rất đời thường trước và sau chiến tranh. Một người mẹ tiễn con ra trận nhưng cố giấu nước mắt. Một người vợ nhận được lá thư ngắn ngủi từ chiến trường rồi đọc đi đọc lại đến thuộc lòng. Một người lính cẩn thận giữ trong ba lô tấm ảnh gia đình đã cũ. Một lời hẹn “ngày trở về” được nói ra trong niềm tin nhưng không phải ai cũng có cơ hội thực hiện.

Những chi tiết ấy khiến chiến tranh không còn là một khái niệm xa xôi. Chiến tranh có gương mặt của một người mẹ. Có mái tóc bạc của một người cha. Có đôi mắt chờ đợi của một người vợ. Có tuổi trẻ của một người lính. Và có cả những khoảng trống mà thời gian dù dài đến đâu cũng không thể lấp đầy. Có lẽ bởi vậy, mỗi kỷ vật còn sót lại từ chiến tranh đều mang trong mình một câu chuyện. Một chiếc ba lô cũ không chỉ là vật dụng của người lính. Một bức thư đã ngả màu không chỉ là vài trang giấy. Một tấm ảnh đã phai không chỉ là hình ảnh của những con người đứng cạnh nhau. Với người ngoài, chúng có thể là những món đồ cũ; nhưng với một gia đình, đó có thể là phần ký ức quý giá nhất về một người thân đã từng tồn tại, từng yêu thương và từng hy vọng. Điều đáng sợ nhất của thời gian không phải là làm những kỷ vật cũ đi, mà là làm những câu chuyện phía sau chúng dần bị quên lãng.

Một thế hệ nhân chứng rồi sẽ già đi. Những người từng trực tiếp trải qua chiến tranh sẽ ngày càng ít. Những câu chuyện từng được kể bên mâm cơm gia đình có thể sẽ không còn ai kể lại. Những cái tên từng được nhắc đến với tất cả niềm tự hào có thể dần trở nên xa lạ với những người trẻ sinh ra trong thời bình. Vì vậy, việc lắng nghe và ghi lại những câu chuyện ấy không chỉ là một hoạt động viết. Đó còn là một cách gìn giữ ký ức. Đối với sinh viên, việc viết về chiến tranh càng có ý nghĩa bởi chúng tôi là thế hệ đứng giữa quá khứ và tương lai. Chúng tôi không trực tiếp sống trong những năm tháng ấy để có thể kể lại bằng trải nghiệm của mình. Nhưng chúng tôi có thể lắng nghe những người đã từng trải qua, tìm hiểu những câu chuyện của gia đình, quê hương, những nhân chứng lịch sử và những kỷ vật còn được lưu giữ. Từ đó, chúng tôi kể lại bằng góc nhìn của một thế hệ sinh ra trong hòa bình.

Tôi cho rằng, viết về chiến tranh không nên chỉ để ca ngợi những điều lớn lao. Nếu một bài viết chỉ có những lời khẳng định về sự hy sinh, lòng yêu nước hay tinh thần bất khuất mà thiếu đi những con người cụ thể, những chi tiết đời thường và cảm xúc thật, câu chuyện rất dễ trở thành một bài lịch sử khô cứng. Trong khi đó, điều làm người đọc nhớ lâu đôi khi chỉ là một chi tiết rất nhỏ: một người mẹ đứng trước cổng chờ con, một lá thư được gấp cẩn thận, một chiếc áo đã sờn vai hay một lời hứa mà người nói không bao giờ có thể trở về để thực hiện. Chính những điều nhỏ bé ấy làm nên chiều sâu của ký ức. Từ những câu chuyện về thế hệ cha anh, tôi càng hiểu rằng hòa bình không phải là một món quà tự nhiên. Để có được những ngày tháng mà chúng ta đang sống, đã có biết bao người phải đánh đổi bằng những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời. Có người đánh đổi bằng tuổi trẻ. Có người đánh đổi bằng sức khỏe. Có người đánh đổi bằng một phần thân thể. Và có người đánh đổi bằng chính mạng sống của mình. Chúng ta hôm nay có thể tự do lựa chọn nghề nghiệp, có thể ngồi trong giảng đường theo đuổi ước mơ, có thể trở về nhà sau một ngày học tập và sống bên những người mình yêu thương. Những điều ấy bình thường đến mức chúng ta ít khi dừng lại để nghĩ rằng đã từng có một thế hệ không được sống một cuộc đời bình thường như thế. Họ đã hy sinh để chúng ta có quyền được mơ ước.

Vì vậy, lòng biết ơn đối với thế hệ đi trước không thể chỉ dừng lại ở những phút mặc niệm hay những lời tri ân trong các ngày lễ. Lòng biết ơn cần được thể hiện bằng cách chúng ta sống mỗi ngày. Nếu thế hệ cha anh đã cống hiến tuổi trẻ để bảo vệ Tổ quốc thì thế hệ trẻ hôm nay cần biết sử dụng tuổi trẻ của mình để xây dựng đất nước. Chúng tôi không sống trong chiến tranh, nên không thể tiếp nối cha anh bằng cách cầm súng ra trận. Nhưng chúng tôi có thể tiếp nối bằng tri thức, bằng trách nhiệm, bằng lao động, bằng sự tử tế và bằng khát vọng cống hiến. Một sinh viên học tập nghiêm túc, một người trẻ biết sống có trách nhiệm với cộng đồng, biết giữ gìn truyền thống quê hương, biết đứng trước những vấn đề của đất nước với tinh thần trách nhiệm – đó cũng là một cách yêu nước.

Đặc biệt, với những người trẻ sinh ra và lớn lên trên quê hương Quảng Ngãi, việc tìm về những câu chuyện của cha ông càng trở nên ý nghĩa. Mỗi vùng đất đều có những ký ức riêng. Có những địa danh từng chứng kiến chiến tranh, có những gia đình từng tiễn người thân ra trận, có những người mẹ từng chờ con và có những người đã không bao giờ trở về. Những câu chuyện ấy nếu được lắng nghe và kể lại bằng sự chân thành sẽ giúp lịch sử quê hương đến gần hơn với thế hệ trẻ. Tôi nghĩ rằng, điều mà thế hệ trẻ cần nhất khi nhìn về chiến tranh không phải là sự thương hại đối với quá khứ, mà là sự thấu hiểu. Thấu hiểu để biết vì sao cha ông đã lựa chọn con đường ấy. Thấu hiểu để biết giá trị của hòa bình. Thấu hiểu để biết rằng mỗi cuộc đời đã hy sinh đều đáng được nhớ đến. Và hơn hết, thấu hiểu để biết mình phải sống như thế nào cho xứng đáng với những gì đã được trao lại. Có thể chúng ta không biết hết tên tuổi của tất cả những người đã hy sinh. Có thể chúng ta không thể nghe được câu chuyện của từng người. Nhưng chỉ cần còn một người nhớ, một câu chuyện được kể lại, một kỷ vật được trân trọng, thì ký ức ấy vẫn còn sống.

Đối với tôi, “Câu chuyện thời hoa lửa” vì thế không chỉ là câu chuyện của ngày hôm qua. Đó còn là câu hỏi dành cho người trẻ hôm nay: Chúng ta sẽ làm gì với tuổi trẻ mà mình đang có? Thế hệ trước đã dùng tuổi trẻ để giữ lấy non sông. Thế hệ chúng ta được sống trong hòa bình, được học tập và được lựa chọn tương lai. Khoảng cách giữa hai thế hệ là rất lớn, nhưng trách nhiệm thì vẫn có một điểm chung: sống sao để những gì mình nhận được không trở nên vô nghĩa. Rồi một ngày, những người từng trải qua chiến tranh sẽ không còn nữa. Những giọng kể chậm rãi sẽ im lặng. Những tấm ảnh sẽ tiếp tục bạc màu. Những kỷ vật sẽ cũ đi. Nhưng tôi tin rằng ký ức không nhất thiết phải mất đi cùng với con người, nếu có một thế hệ sẵn lòng lắng nghe và kể lại.

Có lẽ đó chính là ý nghĩa đẹp nhất của việc viết về “Câu chuyện thời hoa lửa”. Không phải để biến quá khứ thành một điều xa xôi, cũng không phải để những người trẻ hôm nay sống mãi trong chiến tranh, mà để chúng ta hiểu rằng phía sau mỗi ngày bình yên là biết bao cuộc đời đã từng đi qua giông bão. Và khi một người trẻ cúi xuống trước một tấm ảnh cũ, lắng nghe một câu chuyện của người đi trước rồi cầm bút viết lại, đó không chỉ là hành động kể chuyện. Đó là một cách cúi đầu trước lịch sử. Là một cách nói lời cảm ơn với những người đã hy sinh. Và cũng là cách để một thế hệ tiếp nhận lấy ký ức của thế hệ trước, rồi trao nó lại cho những thế hệ mai sau. Kể lại một câu chuyện – không để quá khứ ngủ quên. Gìn giữ một ký ức – để biết mình đang đứng ở đâu. Và tiếp nối một thế hệ – bằng chính cách chúng ta sống trong những ngày bình yên hôm nay.