Câu chuyện thời hoa lửa Lương Văn Can

LƯƠNG VĂN CAN (1854-1927)

Ông sinh năm 1854, quê ở làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây, sau ra ở phố Hàng Đào. Năm 21 tuổi, ông đỗ Cử nhân (nên thường gọi là Cử Can), ở nhà mở trường dạy học. Ngay từ hồi còn trẻ, khi một thầy học cũ làm cách mạng bị chém, bêu đầu ở phủ Hoài Đức, ông khẳng khái dâng sớ xin triều đình cho phép mang thi hài về chôn cất và được khen là người có nghĩa. Ong là một trong những người sáng lập Đông Kinh nghĩa thục, làm Thục trưởng.

Sau khi Đông Kinh nghĩa thục bị đóng cửa, năm 1908, nhân vụ đầu độc lính Pháp ở Hà Nội, thực dân Pháp bắt ông về Sở Liêm phóng để khai thác những tin tức về vụ đầu độc, nhưng đã thất bại.

Không có lí do gì để bắt giữ ông lâu, chúng buộc phải tha. Nhưng đến năm 1913, sau vụ đánh bom khách sạn Hà Nội (23–4) của Việt Nam quang phục hội, thực dân Pháp cho là nhóm Đông Kinh nghĩa thục cầm đầu, chúng đã bắt giam ông, đày ra Côn Đảo, rồi đi trí 10 năm ở Phnôm Pênh (Campuchia). Mãi đến năm 1924, ông mới được trở về nước, rồi mất tại Hà Nội năm 1927.

Lương Văn Can có ba con tham gia tích cực phong trào yêu nước đầu thế kỉ XX : Lương Trúc Đàm tham gia Đông Kinh nghĩa thục, Lương Ngọc Quyến tham gia phong trào Đông du (1905), học ở Nhật, sau trở thành người chỉ huy cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên (1917), Lương Nghị Khanh cũng tham gia phong trào Đông du của Phan Bội Châu, năm 1916, qua Thái Lan, về Phnôm Pênh (Campuchia), rồi mất năm 30 tuổi.