CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA Nguyễn Thị Út – Út Tịch: Người mẹ cầm súng, người phụ nữ miền Tây bất khuất

Kính thưa quý vị và các bạn!

Có những người mẹ ra chiến trường khi con còn thơ dại. Có những người phụ nữ vừa lo bữa cơm cho gia đình, vừa đảm nhận công việc cách mạng giữa vòng vây của kẻ thù. Và có những con người, dù cuộc đời từng bị vùi dập bởi nghèo đói, bất công, vẫn không chịu cúi đầu trước số phận.

Trên vùng đất miền Tây Nam Bộ, giữa những con rạch nhỏ, những vườn cây và những xóm làng từng trải qua khói lửa chiến tranh, có một người phụ nữ như thế.

Tên chị là Nguyễn Thị Út, thường gọi là Út Tịch.

Chị là nguyên mẫu của nhân vật người mẹ trong tác phẩm Người mẹ cầm súng của nhà văn Nguyễn Thi — một hình tượng đã đi vào văn học và ký ức của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Nhưng phía sau hình tượng văn học ấy là một con người có thật, một người mẹ có thật, một nữ du kích đã trực tiếp tham gia hoạt động trinh sát, binh vận và chiến đấu trong những năm tháng kháng chiến.

Theo tư liệu về cuộc đời chị, Nguyễn Thị Út sinh năm 1931 tại vùng Tam Ngãi, Cầu Kè, thuộc tỉnh Trà Vinh ngày trước, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Chị hy sinh ngày 27 tháng 11 năm 1968, trong một trận oanh kích của máy bay Mỹ tại chiến trường miền Nam.

Cuộc đời chị là câu chuyện về một người phụ nữ bình dị đã đi qua nghèo khó, nuôi con giữa chiến tranh và góp sức vào cuộc đấu tranh của quê hương.

Hôm nay, xin mời quý vị cùng trở về miền Tây Nam Bộ của những năm tháng ấy, để lắng nghe câu chuyện thời hoa lửa về người mẹ mang tên Út Tịch.

1. Tuổi thơ cơ cực – từ thân phận ở đợ đến khát vọng đổi đời

Nguyễn Thị Út sinh ra trong một gia đình lao động nghèo. Tuổi thơ của chị gắn với cảnh làm thuê, ở đợ cho địa chủ, phải lao động từ khi còn nhỏ để kiếm miếng ăn.

Không có một tuổi thơ đủ đầy. Không có con đường học hành rộng mở. Những gì chờ đợi chị là công việc nặng nhọc, sự lệ thuộc và những bất công mà người nghèo phải chịu đựng trong xã hội thuộc địa.

Khi còn rất trẻ, chị đã hiểu thế nào là cuộc sống bị người khác quyết định.

Theo tư liệu về chị, phong trào cách mạng tại địa phương đã góp phần giúp Nguyễn Thị Út thoát khỏi thân phận ở đợ. Từ đó, chị từng bước tham gia hoạt động kháng chiến ở quê nhà.

Thưa quý vị và các bạn!

Đôi khi, một con người bước vào lịch sử không phải từ những điều lớn lao, mà từ chính nỗi đau của cuộc đời mình.

Với Nguyễn Thị Út, đó là nỗi đau của người nghèo không có quyền quyết định cuộc sống. Là những tháng ngày lao động cực nhọc khi tuổi đời còn quá nhỏ. Là khát vọng được sống như một con người tự do, được bảo vệ gia đình và quê hương.

Chị đã không để những năm tháng cơ cực làm mình gục ngã.

Từ một cô gái lao động nghèo, Nguyễn Thị Út dần trở thành người tham gia hoạt động cách mạng tại địa phương. Con đường chị chọn không hề dễ dàng, bởi mỗi bước đi đều đặt chị trước nguy cơ bị truy bắt, mất tự do và phải xa những người thân yêu.

Nhưng chị vẫn đi tiếp.

2. Người nữ giao liên trên vùng đất Cầu Kè

Tháng 12 năm 1949, trong Chiến dịch Cầu Kè, Nguyễn Thị Út đảm nhiệm công tác giao liên và trinh sát của lực lượng Công an xung phong huyện Cầu Kè.

Nhiệm vụ của chị là theo dõi tình hình đối phương, nắm bắt tin tức và kịp thời báo cho lực lượng vũ trang địa phương cùng bộ đội chủ lực để phối hợp tác chiến. Những công việc ấy đòi hỏi sự nhanh trí, kín đáo và khả năng giữ bình tĩnh trong hoàn cảnh nguy hiểm.

Hãy hình dung những con đường làng miền Tây ngày ấy.

Những bờ ruộng, hàng cây, bến nước, con rạch quanh co — tất cả đều có thể trở thành đường đi của người giao liên. Một tin tức phải đến đúng lúc. Một chuyến đi phải giữ được bí mật. Một lần sơ suất có thể khiến cả cơ sở cách mạng rơi vào nguy hiểm.

Nguyễn Thị Út đã đảm nhận những công việc như thế giữa vùng quê còn chìm trong chiến tranh.

Đầu năm 1950, chị lập gia đình với anh Lâm Văn Tịch, một chiến sĩ trong lực lượng vũ trang địa phương. Từ tên Nguyễn Thị Út và tên người chồng, bà con gọi chị là Út Tịch — cái tên về sau trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt Nam.

Cuộc sống gia đình không khiến chị rời bỏ hoạt động cách mạng. Chị tiếp tục làm công tác giao liên, trinh sát và hỗ trợ đồng đội trong những nhiệm vụ khó khăn.

Với chị, cuộc đời riêng và cuộc đấu tranh của quê hương đã gắn chặt vào nhau.

Người phụ nữ ấy vừa xây dựng gia đình, vừa bước vào những năm tháng mà ngày mai có thể không giống ngày hôm nay. Không ai biết chiến tranh sẽ kéo dài bao lâu, và cũng không ai có thể chắc chắn những người ra đi làm nhiệm vụ sẽ trở về bình an.

Nhưng trong hoàn cảnh ấy, chị vẫn kiên trì với công việc mình đảm nhận.

3. Người mẹ giữa chiến tranh – tay bồng con, lòng hướng về quê hương

Sau Hiệp định Genève năm 1954, Nguyễn Thị Út và chồng được phân công ở lại miền Nam hoạt động hợp pháp. Trong bối cảnh chính quyền miền Nam tăng cường truy bắt những người từng tham gia kháng chiến, gia đình chị tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn.

Anh Lâm Văn Tịch từng bị bắt. Chị Út trực tiếp đấu tranh đòi thả chồng và những đồng chí khác. Do bị theo dõi gắt gao, gia đình có thời gian phải rời quê, đến vùng Kế Sách để sinh sống và tiếp tục tìm cách liên lạc với cơ sở cách mạng.

Thưa quý vị và các bạn!

Đằng sau hình ảnh một nữ du kích gan dạ là một người vợ, người mẹ với bao nỗi lo đời thường.

Chị cũng có gia đình cần chăm sóc. Chị cũng có những đứa con cần được nuôi dưỡng, những bữa cơm cần chuẩn bị và một mái nhà cần gìn giữ.

Nhưng chiến tranh không cho người mẹ ấy được sống một cuộc đời bình yên như mong muốn.

Có lúc, chị phải bồng con rời quê để tránh sự truy lùng. Có lúc, công việc cách mạng đòi hỏi chị phải xa gia đình. Những đứa trẻ lớn lên trong hoàn cảnh mà tiếng súng, những cuộc càn quét và sự thiếu thốn đã trở thành một phần của cuộc sống.

Cuối năm 1959, gia đình chị trở về Tam Ngãi. Chị tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng trong khi vẫn phải chăm lo cho các con.

Chính từ cuộc đời thực ấy, nhà văn Nguyễn Thi đã xây dựng hình tượng người mẹ trong tác phẩm Người mẹ cầm súng.

Văn học giúp chúng ta cảm nhận sâu sắc hơn những gian khổ của người mẹ thời chiến. Nhưng điều đáng quý là phía sau trang sách không chỉ có một nhân vật được sáng tạo, mà còn có một người phụ nữ bằng xương bằng thịt đã thực sự sống giữa hoàn cảnh ấy.

Nguyễn Thị Út không phải người mẹ chỉ biết chịu đựng. Chị còn là người chủ động tham gia công việc chung, biết vận động quần chúng, hỗ trợ đồng đội và trực tiếp góp sức trong những hoạt động chống đối phương.

Chị vừa là người mẹ của gia đình, vừa là người chiến sĩ của quê hương.

4. Đồng khởi năm 1960 – người phụ nữ làm nên những chiến công

Năm 1960, phong trào Đồng khởi lan rộng ở nhiều địa phương miền Nam. Tại Tam Ngãi, Nguyễn Thị Út tham gia công tác trinh sát, binh vận và hoạt động vũ trang cùng lực lượng địa phương.

Theo tư liệu về cuộc đời chị, bằng công tác binh vận, chị góp phần vận động để lấy được đồn Tám Thế mà không phải nổ súng. Chị còn tham gia chỉ huy và phối hợp với đồng đội trong những trận đánh tại địa phương, kể cả khi đang mang thai.

Đó là một khía cạnh đặc biệt trong cuộc đời Út Tịch: chị không chỉ chiến đấu bằng vũ khí, mà còn bằng sự khéo léo trong công tác vận động binh lính đối phương.

Trong chiến tranh, thắng lợi không phải lúc nào cũng đến từ tiếng súng. Có những nhiệm vụ đòi hỏi phải nắm bắt tình hình, xây dựng mối liên lạc, thuyết phục người khác và tìm cách giảm bớt tổn thất cho lực lượng mình.

Nguyễn Thị Út đã tham gia cả những công việc âm thầm ấy lẫn các hoạt động trực tiếp trên chiến trường.

Tư liệu cũng ghi nhận chị từng được khuyên nghỉ ngơi khi mang thai, nhưng vẫn mong muốn tiếp tục tham gia nhiệm vụ. Chi tiết này cho thấy hoàn cảnh đặc biệt khắc nghiệt mà người phụ nữ ấy đã trải qua.

Tuy nhiên, khi kể lại câu chuyện này, điều cần nhấn mạnh không phải là việc xem nhẹ sức khỏe hay coi sự hy sinh của người mẹ là điều phải có. Điều đáng nhớ là trong hoàn cảnh chiến tranh, chị đã phải gánh trên vai nhiều trách nhiệm cùng lúc — một gánh nặng mà ngày nay chúng ta có thể nhìn lại với sự trân trọng và thấu hiểu.

Từ những hoạt động của chị và các nữ du kích khác, hình ảnh người phụ nữ miền Tây không chỉ gắn với việc chăm lo gia đình, mà còn hiện lên trong vai trò tổ chức, vận động và chiến đấu bảo vệ quê hương.

5. “Còn cái lai quần cũng đánh” – khí phách của người mẹ Nam Bộ

Khi nhắc đến Út Tịch, nhiều người nhớ đến câu nói nổi tiếng:

“Còn cái lai quần cũng đánh.”

Câu nói được lưu truyền như biểu tượng cho quyết tâm chiến đấu đến cùng của chị và tinh thần bất khuất của người dân miền Nam trong kháng chiến.

Đó là cách nói mộc mạc, rất Nam Bộ: không cầu kỳ, không hoa mỹ, nhưng thể hiện một ý chí quyết liệt.

Hình ảnh “cái lai quần” gợi ra sự thiếu thốn đến tận cùng. Người chiến sĩ có thể thiếu quần áo, thiếu lương thực, thiếu vũ khí; nhưng trong tinh thần của lời nói ấy, sự thiếu thốn không đồng nghĩa với đầu hàng.

Câu nói cũng cho thấy nét riêng của Út Tịch: một người phụ nữ bình dị, nói năng gần gũi, nhưng có ý chí mạnh mẽ trước hoàn cảnh.

Năm 1965, với những thành tích chiến đấu, trinh sát và binh vận, Nguyễn Thị Út được tuyên dương là nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam và được trao Huân chương Quân công Giải phóng hạng Nhì. Hồ sơ thành tích được công bố ghi nhận chị tham gia 23 trận lớn nhỏ, góp phần tiêu diệt và làm tan rã lực lượng đối phương, thu nhiều vũ khí; đồng thời vận động binh lính đối phương rời bỏ hàng ngũ.

Những thành tích ấy không chỉ phản ánh lòng can đảm, mà còn cho thấy sự kết hợp giữa nhiều hình thức hoạt động: trinh sát, chiến đấu và binh vận.

Người mẹ ấy không được nhớ đến chỉ vì một câu nói. Chị được ghi nhớ bởi cả một quá trình tham gia kháng chiến, từ những nhiệm vụ âm thầm đến những trận đánh cụ thể, từ việc chăm lo gia đình đến việc góp sức cho phong trào ở địa phương.

6. Tháng 11 năm 1968 – người mẹ không trở về

Năm 1968, chiến tranh tiếp tục diễn ra ác liệt ở miền Nam. Nguyễn Thị Út được điều động công tác về Quân khu 9. Chị vẫn tiếp tục cuộc đời hoạt động cách mạng, trong khi gia đình đã có nhiều người con.

Ngày 27 tháng 11 năm 1968, trong một trận oanh kích bằng máy bay B-52 của Mỹ xuống vùng Vĩnh Thuận, chiến trường miền Tây Nam Bộ, Nguyễn Thị Út hy sinh. Tư liệu về chị ghi nhận người con gái Lâm Thị Thoa cũng hy sinh trong cùng biến cố ấy.

Thưa quý vị và các bạn!

Đây là một trong những đoạn đau lòng nhất trong câu chuyện về Út Tịch.

Người mẹ đã dành nhiều năm vừa nuôi con, vừa làm nhiệm vụ giữa chiến tranh. Người phụ nữ từng trở về quê, tiếp tục gây dựng cuộc sống gia đình và tham gia hoạt động cách mạng — cuối cùng không thể trở về bên những người thân yêu.

Chiến tranh đã lấy đi mạng sống của chị, và cả một người con của chị.

Không có lời kể nào có thể làm nhẹ đi mất mát ấy. Cũng không cần dựng thêm những lời trăng trối hay khung cảnh phút cuối chưa được xác nhận để làm câu chuyện trở nên bi thương hơn.

Chỉ riêng sự thật rằng một người mẹ đã hy sinh giữa chiến tranh, để lại những đứa con và gia đình phía sau, đã đủ khiến chúng ta lặng lòng.

Năm tháng trôi qua, người thân rồi sẽ già đi, những đứa trẻ sẽ trưởng thành, những con đường làng sẽ đổi thay. Nhưng cuộc đời của người mẹ ấy vẫn được nhắc lại qua tư liệu lịch sử, qua văn học và qua sự tưởng niệm của quê hương.

Sau ngày đất nước thống nhất, hài cốt chị được đưa về an táng tại nghĩa trang liệt sĩ ở quê nhà. Tên tuổi Nguyễn Thị Út được lưu giữ trong các công trình tưởng niệm và trong ký ức của những người trân trọng lịch sử.

7. Từ người mẹ cầm súng đến bài học cho hôm nay

Tác phẩm Người mẹ cầm súng của nhà văn Nguyễn Thi đã đưa hình ảnh Út Tịch đến gần đông đảo bạn đọc. Tác phẩm sau đó được chuyển thể thành bộ phim Mẹ vắng nhà, góp phần để câu chuyện về người mẹ Nam Bộ tiếp tục được nhiều thế hệ biết đến.

Văn học có thể giúp người đọc cảm nhận những rung động sâu sắc của con người trong chiến tranh. Nhưng lịch sử còn nhắc chúng ta rằng Út Tịch không chỉ là hình tượng văn học.

Chị là một người phụ nữ có quê hương, gia đình, chồng và các con. Chị từng trải qua nghèo khó, từng làm công tác giao liên, trinh sát, binh vận và tham gia chiến đấu. Chị có những thành tích cụ thể được ghi nhận, và cũng có những mất mát không thể bù đắp.

Nhìn lại cuộc đời chị, chúng ta không chỉ thấy lòng can đảm. Chúng ta còn thấy sức chịu đựng của người phụ nữ trong chiến tranh, thấy trách nhiệm với cộng đồng và thấy cái giá mà những gia đình bình thường đã phải trả trong những năm tháng khốc liệt.

Ngày nay, chúng ta không còn phải sống trong hoàn cảnh của Út Tịch. Nhưng câu chuyện của chị vẫn nhắc mỗi người về giá trị của hòa bình, sự gắn bó với quê hương và trách nhiệm đối với gia đình, cộng đồng.

Lòng biết ơn không chỉ thể hiện qua những buổi lễ tưởng niệm. Nó còn nằm trong cách chúng ta gìn giữ di tích, tìm hiểu lịch sử cho đúng, truyền lại câu chuyện cho thế hệ sau và sống có trách nhiệm với những điều mình đang có.