Câu chuyện về Anh hùng Lao động, Giáo sư – Bác sĩ Tôn Thất Tùng

Có những con người bước vào lịch sử không bằng tiếng súng nơi chiến trường, không bằng những bài diễn văn hào hùng hay những chiến công được tung hô giữa cờ hoa, mà bằng sự cống hiến âm thầm, bền bỉ suốt cả một đời người. Họ chọn cho mình một mặt trận riêng, nơi mỗi ngày đều là một cuộc chiến không tiếng súng, nơi đối thủ là bệnh tật, là những giới hạn của tri thức, là ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Giáo sư, bác sĩ, Anh hùng Lao động Tôn Thất Tùng là một con người như thế.

Tên tuổi của ông từ lâu đã trở thành biểu tượng của nền y học Việt Nam. Ông không chỉ là một nhà khoa học lớn, một nhà phẫu thuật tài năng, người có những đóng góp quan trọng cho ngành phẫu thuật gan, mà còn là một người thầy thuốc đã sống trọn vẹn giữa những năm tháng gian lao của đất nước. Cuộc đời ông là hành trình của một trí thức Việt Nam đi từ những ngày tháng học tập đầy khó khăn đến những năm tháng miệt mài nghiên cứu, từ giảng đường đến phòng mổ, từ những ngày đất nước còn chìm trong khói lửa chiến tranh đến khi nền y học nước nhà từng bước trưởng thành.

Nhắc đến Tôn Thất Tùng là nhắc đến một con người có ý chí đặc biệt. Ông không chọn cho mình con đường dễ dàng. Ngay từ khi còn trẻ, Tôn Thất Tùng đã sớm nhận ra rằng nếu chỉ bằng lòng với những kiến thức có sẵn, người thầy thuốc sẽ khó có thể tiến xa. Ông luôn muốn hiểu sâu hơn, muốn nhìn vào tận bản chất của vấn đề, muốn tìm ra những điều mà sách vở chưa giải đáp được.

Con đường đến với y học của ông cũng là con đường đến với những câu hỏi lớn. Mỗi cơ quan trong cơ thể con người đều là một thế giới phức tạp. Nhưng càng phức tạp, ông càng muốn khám phá. Trong quá trình nghiên cứu, Tôn Thất Tùng đặc biệt quan tâm đến cấu tạo của lá gan – một cơ quan được xem là vô cùng phức tạp, với hệ thống mạch máu và đường mật đan xen chằng chịt. Vào thời điểm ấy, phẫu thuật gan là một trong những lĩnh vực khó khăn nhất của ngoại khoa. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Nhiều ca phẫu thuật kéo dài, phức tạp và luôn tiềm ẩn những rủi ro lớn.

Nhưng chính những điều tưởng chừng như không thể ấy lại thôi thúc người bác sĩ trẻ.

Có những đêm dài, khi phố phường đã yên tĩnh, ánh đèn trong phòng nghiên cứu vẫn còn sáng. Trên bàn là những trang sách, những bản ghi chép, những sơ đồ giải phẫu và biết bao suy nghĩ còn dang dở. Đối với nhiều người, đó có thể là một công việc khô khan, lặp đi lặp lại. Nhưng đối với Tôn Thất Tùng, mỗi lần quan sát lại là một lần tiến gần hơn đến sự thật.

Ông không tin rằng khoa học là thứ gì đó chỉ có thể được tạo ra ở những đất nước giàu có hay trong những phòng thí nghiệm hiện đại. Ông tin vào đôi mắt quan sát của mình, tin vào khả năng suy nghĩ của con người và tin rằng nếu đủ kiên trì, một nhà khoa học Việt Nam cũng có thể tìm ra con đường riêng.

Từ những năm tháng nghiên cứu bền bỉ ấy, Tôn Thất Tùng đã có những đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu cấu trúc mạch máu của gan và phát triển phương pháp phẫu thuật gan mang dấu ấn của riêng mình. Phương pháp của ông giúp thay đổi cách tiếp cận trong phẫu thuật gan, rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện so với nhiều phương pháp trước đó và mở ra những hướng đi mới cho ngành ngoại khoa.

Nhưng nếu chỉ nhìn Tôn Thất Tùng như một nhà khoa học trong phòng nghiên cứu, có lẽ vẫn chưa thể hiểu hết cuộc đời ông.

Bởi cuộc đời người thầy thuốc ấy gắn với một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc.

Đất nước bước vào những năm tháng chiến tranh.

Khắp nơi là những cuộc chia ly. Những chàng trai tuổi còn rất trẻ lên đường ra trận. Những người mẹ tiễn con bằng đôi mắt đỏ hoe. Những người vợ đứng bên bến sông, bên đầu làng, nhìn theo bóng chồng khuất dần trên con đường hành quân. Những đoàn quân nối tiếp nhau đi về phía trước, mang theo niềm tin về một ngày đất nước hòa bình.

Ở phía sau chiến tuyến, những người thầy thuốc cũng bước vào cuộc chiến của riêng mình.

Không có tiếng hô xung phong.

Không có chiến hào.

Không có khẩu súng trong tay.

Nhưng mỗi ngày, họ vẫn phải đối diện với sự sống và cái chết.

Những người bị thương được đưa về từ chiến trường. Những bệnh nhân trong tình trạng nguy kịch cần được cấp cứu. Những ca phẫu thuật diễn ra trong điều kiện hết sức khó khăn. Thuốc men không phải lúc nào cũng đầy đủ. Trang thiết bị còn hạn chế. Điều kiện làm việc nhiều khi vô cùng thiếu thốn.

Nhưng người thầy thuốc không có quyền bỏ cuộc.

Bởi phía trước họ là một con người đang cần được cứu sống.

Đó có thể là một người lính vừa trở về từ chiến trường. Có thể là một thanh niên mới mười tám, đôi mươi, còn chưa kịp sống hết những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ. Có thể là một người cha đang mong được trở về với gia đình. Có thể là một người con mà ở quê nhà, mẹ vẫn ngày ngày ngóng tin.

Trong những năm tháng ấy, bệnh viện không chỉ là nơi chữa bệnh.

Nó trở thành một mặt trận.

Và những người khoác áo blouse trắng trở thành những chiến sĩ trên mặt trận không tiếng súng.

Tôn Thất Tùng cũng sống và cống hiến trong hoàn cảnh ấy.

Có những lúc tiếng bom, tiếng súng của chiến tranh dường như không còn là điều gì xa lạ. Nhưng bước vào phòng mổ, tất cả những âm thanh ấy dường như phải nhường chỗ cho một sự tập trung tuyệt đối. Trước bàn mổ, không còn chỗ cho sự hoang mang. Không có thời gian để do dự.

Chỉ có kiến thức.

Kinh nghiệm.

Đôi bàn tay.

Và trách nhiệm của một người thầy thuốc.

Người ta có thể hình dung hình ảnh Tôn Thất Tùng trong những năm tháng ấy: một người bác sĩ với gương mặt nghiêm nghị, ánh mắt tập trung, từng động tác đều chính xác và dứt khoát. Xung quanh ông là những đồng nghiệp, những học trò trẻ. Có thể ai đó còn chưa hết căng thẳng. Có thể một vài người vẫn cảm nhận rõ sự khốc liệt của cuộc chiến đang diễn ra ngoài kia.

Nhưng ông vẫn bình tĩnh.

Bởi trong nghề y, sự bình tĩnh đôi khi chính là điều đầu tiên người bệnh cần nhận được từ bác sĩ.

Có lần, một học trò trẻ chuẩn bị bước vào một ca phẫu thuật với vẻ mặt đầy lo lắng. Tôn Thất Tùng nhìn người học trò ấy và hỏi:

– Cậu đã chuẩn bị kỹ chưa?

Người học trò đáp:

– Thưa thầy, em đã chuẩn bị rồi ạ.

Ông vẫn nhìn thẳng vào người học trò:

– Trong nghề này, chuẩn bị kỹ không phải chỉ để mình yên tâm. Mà là để người nằm trên bàn kia có cơ hội sống.

Câu nói ấy khiến người học trò lặng đi.

Đối với Tôn Thất Tùng, nghề y không đơn thuần là một nghề nghiệp. Đó là trách nhiệm. Mỗi quyết định đều liên quan đến một cuộc đời. Mỗi thao tác đều đòi hỏi sự chính xác. Và mỗi sai sót đều có thể để lại hậu quả không thể sửa chữa.

Vì thế, ông nổi tiếng là người thầy nghiêm khắc.

Nhưng sự nghiêm khắc ấy không xuất phát từ khoảng cách giữa người thầy và học trò.

Đó là sự nghiêm khắc của một người hiểu quá rõ giá trị của sinh mạng con người.

Ông không muốn học trò chỉ học thuộc sách vở. Ông muốn họ biết quan sát, biết đặt câu hỏi và biết suy nghĩ độc lập. Ông thường yêu cầu những người trẻ phải tự mình tìm hiểu vấn đề thay vì chỉ chờ đợi câu trả lời từ người khác.

Có lần, sau một ca phẫu thuật, một sinh viên trẻ mạnh dạn hỏi ông:

– Thưa thầy, tại sao trong trường hợp này thầy lại lựa chọn cách làm như vậy?

Nhiều người xung quanh im lặng. Có lẽ họ sợ rằng câu hỏi ấy sẽ khiến vị giáo sư nổi tiếng không hài lòng.

Nhưng Tôn Thất Tùng chỉ nhìn người học trò, rồi chậm rãi nói:

– Tốt. Phải hỏi. Làm khoa học mà không hỏi thì không thể tiến bộ. Nhưng đã hỏi thì phải tự suy nghĩ, tự quan sát và tìm cho được câu trả lời.

Đó là cách ông đào tạo những thế hệ bác sĩ trẻ.

Không chỉ truyền cho họ kiến thức.

Ông truyền cho họ cách tư duy.

Ông dạy họ rằng người làm khoa học không được bằng lòng với những gì đã có. Một kiến thức hôm nay có thể trở thành nền tảng cho một phát hiện mới vào ngày mai. Một phương pháp tưởng như hoàn chỉnh vẫn có thể được cải tiến.

Chính tinh thần ấy đã theo ông suốt cuộc đời.

Giữa chiến tranh, khi đất nước còn vô vàn khó khăn, nhiều người có thể cho rằng nghiên cứu khoa học là một điều xa xỉ. Nhưng Tôn Thất Tùng không nghĩ như vậy.

Theo ông, chính trong những hoàn cảnh khó khăn, con người càng phải tìm ra những phương pháp tốt hơn.

Thiếu thốn không thể là lý do để ngừng suy nghĩ.

Khó khăn không thể là lý do để ngừng sáng tạo.

Chiến tranh có thể tàn phá những công trình, có thể khiến điều kiện nghiên cứu trở nên gian nan, nhưng không thể ngăn được một khối óc đang tìm kiếm tri thức.

Vì thế, những công trình khoa học vẫn được tiếp tục.

Những học trò vẫn được đào tạo.

Những ca phẫu thuật vẫn diễn ra.

Ánh đèn trong phòng mổ vẫn được thắp lên.

Ngoài kia, đất nước trải qua những ngày tháng đau thương. Có những người ra đi không trở về. Có những ngôi làng chìm trong khói lửa. Có những mái nhà mất đi người thân.

Nhưng ở một nơi nào đó, trong căn phòng phẫu thuật, những người thầy thuốc vẫn đang cố gắng giữ lại một cuộc đời.

Đó cũng là một cuộc chiến.

Một cuộc chiến không có tiếng súng.

Một cuộc chiến mà chiến thắng đôi khi chỉ được đánh dấu bằng nhịp thở trở lại của người bệnh.

Bằng khoảnh khắc một đôi mắt từ từ mở ra sau ca phẫu thuật.

Bằng giây phút một người mẹ được nghe tin con mình đã qua cơn nguy kịch.

Bằng ngày một người lính có thể đứng dậy, tiếp tục cuộc sống sau những ngày tháng tưởng như đã chạm đến ranh giới cuối cùng.

Có lẽ đó là những chiến công thầm lặng nhất.

Và Tôn Thất Tùng đã dành cả cuộc đời mình cho những chiến công như thế.

Thời gian trôi qua, đất nước dần bước qua những năm tháng chiến tranh để tiến vào một chặng đường mới. Nhưng Tôn Thất Tùng vẫn không dừng lại. Với ông, khoa học không có điểm kết thúc. Càng biết nhiều, con người càng nhận ra vẫn còn biết bao điều chưa biết.

Ông tiếp tục nghiên cứu.

Tiếp tục giảng dạy.

Tiếp tục đào tạo những thế hệ bác sĩ.

Những học trò của ông sau này đã trở thành những nhà khoa học, những bác sĩ, những người thầy tiếp tục sự nghiệp phát triển nền y học Việt Nam.

Danh tiếng của Tôn Thất Tùng ngày càng được biết đến rộng rãi. Những đóng góp của ông đã đưa tên tuổi một nhà khoa học Việt Nam vượt ra ngoài biên giới của đất nước.

Nhưng điều đáng quý là giữa những thành công ấy, ông vẫn giữ được tinh thần của một người thầy thuốc.

Đối với ông, khoa học không phải để tạo nên danh tiếng.

Khoa học trước hết phải phục vụ con người.

Một công trình nghiên cứu chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó giúp cuộc sống tốt hơn.

Một phương pháp mới chỉ thực sự đáng giá khi nó giúp người bệnh có thêm cơ hội.

Có lẽ chính suy nghĩ ấy đã khiến cuộc đời ông trở nên đặc biệt.

Ông không đi tìm danh hiệu.

Nhưng những cống hiến của ông đã được đất nước ghi nhận bằng những phần thưởng và danh hiệu cao quý, trong đó có danh hiệu Anh hùng Lao động.

Đó không chỉ là sự ghi nhận đối với một cá nhân.

Đó còn là sự tôn vinh đối với một thế hệ trí thức Việt Nam đã sống, lao động và cống hiến trong những điều kiện vô cùng khó khăn.

Một thế hệ đã chứng minh rằng người Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ tri thức.

Hoàn toàn có thể sáng tạo.

Hoàn toàn có thể đóng góp cho khoa học thế giới.

Ngày nay, khi bước vào những bệnh viện hiện đại với hệ thống máy móc tiên tiến, những phòng phẫu thuật được trang bị công nghệ cao, có lẽ chúng ta khó có thể hình dung hết những gian nan mà thế hệ Tôn Thất Tùng đã trải qua.

Nhưng chính vì thế, câu chuyện về ông càng trở nên đáng suy ngẫm.

Ông đã nghiên cứu trong điều kiện thiếu thốn.

Ông đã làm việc trong những năm tháng đất nước đầy biến động.

Ông đã đào tạo học trò khi cả dân tộc còn phải đối diện với chiến tranh.

Ông đã đứng trên mặt trận của mình bằng đôi bàn tay của một người thầy thuốc và trí tuệ của một nhà khoa học.

Cuộc đời Tôn Thất Tùng cho chúng ta hiểu rằng không phải ai cống hiến cho Tổ quốc cũng đứng nơi tuyến đầu với khẩu súng trong tay.

Có những người chiến đấu bằng cây bút.

Có những người chiến đấu bằng trang giáo án.

Có những người chiến đấu trong phòng thí nghiệm.

Và có những người như Tôn Thất Tùng, chiến đấu bên bàn mổ.

Một thời hoa lửa đã đi qua.

Những con đường năm nào từng in dấu chân của những đoàn quân nay đã trở thành những con đường bình yên. Những thế hệ trẻ hôm nay lớn lên trong hòa bình, được học tập trong những ngôi trường khang trang, được chăm sóc trong những bệnh viện hiện đại.

Nhưng hòa bình hôm nay không tự nhiên mà có.

Những thành tựu hôm nay cũng không tự nhiên mà xuất hiện.

Đó là kết quả của biết bao thế hệ đã cống hiến, đã hy sinh, đã dành cả tuổi trẻ và cuộc đời mình cho đất nước.

Trong dòng chảy ấy, Tôn Thất Tùng là một dấu ấn đặc biệt.

Ông là một người thầy thuốc.

Một nhà khoa học.

Một người thầy.

Và cũng là một chiến sĩ trên mặt trận bảo vệ sự sống.

Ông đã chứng minh rằng một con người có thể trở nên vĩ đại không phải vì họ đứng trên đỉnh cao để được mọi người ngưỡng mộ, mà bởi vì họ dành cả cuộc đời để làm một điều có ích cho người khác.

Nhìn lại cuộc đời của Giáo sư, bác sĩ, Anh hùng Lao động Tôn Thất Tùng, người ta không chỉ thấy một câu chuyện về thành công trong khoa học. Đó còn là câu chuyện về lòng kiên trì. Về tinh thần vượt qua giới hạn. Về trách nhiệm của người trí thức trước đất nước và nhân dân.

Có lẽ, hình ảnh đẹp nhất về ông không phải là khoảnh khắc được vinh danh.

Mà là hình ảnh một người bác sĩ đứng bên bàn mổ.

Ngoài kia có thể là những năm tháng chiến tranh đầy khốc liệt.

Có thể là tiếng bom vọng về từ xa.

Có thể là một đất nước đang phải trải qua những thử thách chưa từng có.

Nhưng dưới ánh đèn phòng mổ, đôi bàn tay người thầy thuốc vẫn vững vàng.

Từng thao tác là sự tập trung.

Từng quyết định là trách nhiệm.

Và phía sau tất cả là một niềm tin không bao giờ thay đổi: sự sống luôn đáng để con người chiến đấu.

Tôn Thất Tùng đã đi xa.

Nhưng những giá trị ông để lại vẫn còn đó.

Trong những bài học của các thế hệ bác sĩ.

Trong những bước phát triển của nền ngoại khoa Việt Nam.

Trong những câu chuyện được kể lại về một người thầy nghiêm khắc nhưng tận tâm.

Và trong cả niềm tự hào về một nhà khoa học Việt Nam đã dùng trí tuệ của mình để đóng góp cho con người.

Một thời hoa lửa đã lùi xa vào lịch sử.

Nhưng ngọn lửa của lý tưởng, của khát vọng cống hiến và của tinh thần không ngừng vươn lên vẫn còn cháy.

Ngọn lửa ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Và trong ngọn lửa ấy, có hình bóng của Giáo sư, bác sĩ, Anh hùng Lao động Tôn Thất Tùng – người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu, để chữa bệnh, để đào tạo và để cống hiến.

Ông không chọn con đường dễ dàng.

Ông chọn con đường của tri thức.

Ông không chọn sự bình yên cho riêng mình.

Ông chọn đối diện với những thử thách của nghề nghiệp.

Và giữa một thời đại đầy biến động, ông đã sống như một người chiến sĩ – một người chiến sĩ không cầm súng, nhưng luôn đứng ở tuyến đầu của cuộc chiến chống lại bệnh tật và cái chết.

Có những ngọn lửa được thắp lên bởi chiến tranh.

Có những ngọn lửa được thắp lên bởi lòng yêu nước.

Và có những ngọn lửa được thắp lên bởi trí tuệ và khát vọng cống hiến.

Cuộc đời của Tôn Thất Tùng chính là một ngọn lửa như thế.

Ngọn lửa ấy đã cháy qua những năm tháng gian khó.

Cháy trong những đêm dài miệt mài nghiên cứu.

Cháy dưới ánh đèn của phòng mổ.

Cháy trong trái tim của một người thầy thuốc luôn đặt sự sống của con người lên trên tất cả.

Và dù năm tháng có trôi qua, ngọn lửa ấy vẫn còn sáng mãi – như một biểu tượng đẹp của trí tuệ Việt Nam, của lòng nhân ái và của một đời người đã sống trọn vẹn với hai tiếng cống hiến.