CÂU CHUYỆN VỀ LIỆT SĨ NGUYỄN XUÂN CẦN

Dọc tuyến đường của hai huyện Gio Linh, Cam Lộ là nơi địch thường xuyên kiểm soát để chặn chi viện của ta từ Bắc vào Nam. Tháng 3-1965, đồng chí Cần được Ty công an Vĩnh Linh giao nhiệm vụ làm trinh sát vận động binh lính ngụy Sài Gòn. Đồng chí đã xây dựng cơ sở, với nhiều hình thức như viết thư gửi từng gia đình có chồng con đi theo địch, trực tiếp đi từng nhà thuyết phục họ vận động chồng con mình làm binh biến trở về với cách mạng. Kết quả là vận động được 4 trung đội nghĩa quân ở 4 xã Cam Thanh, Trung Sơn, Trung Hải, Trung Giang và hàng trăm lính nghĩa quân làm binh biến, giết ác ôn, quay súng trở về cách mạng.

Năm 1967, địch thực hiện kế hoạch bình định, mở cuộc càn quét lớn đánh phá vào 3 xã ở trong khu vực giới tuyến, dồn dân vào ấp chiến lược. Đồng chí Cần đã tìm cách vào ấp chiến lược, vận động quần chúng đấu tranh, phá khu tập trung, giải vây được hàng trăm gia đình về quê cũ làm ăn. Sau đó, địch rút kinh nghiệm, tiến hành bình định cấp tốc, mở nhiều đợt dồn dân vào khu tập trung để thanh lọc, nhằm phát hiện cán bộ của ta trà trộn vào trong nhân dân. Phong trào cách mạng của quần chúng bị đàn áp, lắng xuống. Ban Thường vụ Huyện ủy chủ trương phá vỡ kế hoạch bình định của địch, giải phóng ấp chiến lược, từng bước đưa phong trào cách mạng tiến lên.

Sau 20 ngày ẩn nấp dưới hầm bí mật, ban đêm, đồng chí tìm cách vào ấp chiến lược, tìm dân, tìm cơ sở móc nối liên lạc, nắm tình hình địch. Kết quả là quần chúng phát hiện những tên ác ôn nổi tiếng đã từng giết hại hàng chục cán bộ của ta. Cầm đầu bọn này là tên Tuyên. Ngày 18-10-1969, đồng chí Cần đã tìm cách diệt được tên Tuyên ngay trong lòng địch.

Tháng 6-1969, địch tăng cường đàn áp nhân dân, thực hiện âm mưu mới, tiến hành càn quét, bình định lần thứ hai nhằm biến huyện Gio Linh thành vùng trắng. Nguồn tin từ cơ sở báo cho biết có 2 tên mật thám đi xe từ thị xã Quảng Trị đem toàn bộ tài liệu, kế hoạch về huyện Gio Linh mở chiến dịch đàn áp và dồn dân vào ấp chiến lược. Đồng chí Cần chỉ huy một tổ trinh sát cải trang lính ngụy, đón đường, giết chết hai tên mật thám này, gồm thiếu úy, một chuẩn úy ngay giữa ban ngày, thu giữ toàn bộ tài liệu, phá vỡ kế hoạch của chúng. Vì thế nhân dân hết sức tin tưởng cách mạng, bọn ác ôn khác hết sức lo sợ, không dám đàn áp, cưỡng bức quần chúng như trước nữa.

Tháng 10-1970, địch tiến hành bình định ác liệt nhằm phá vỡ phong trào cách mạng của ta ở khu tập trung vùng Gio Hải, cơ sở cách mạng bên trong bị tổn thất, liên lạc trong và ngoài ấp chiến lược bị gián đoạn, phong trào đấu tranh của quần chúng bị thủ tiêu. Cơ sở của ta bên trong đã bị địch phá hoại, bọn phản động mật thám lũng đoạn nội bộ chi bộ Đảng của ta gần một nửa. Trước tình hình đó, đồng chí Cần đề xuất với Huyện ủy xin về phụ trách địa bàn này. Đồng chí đã luồn vào nằm sát vành đai, suốt 32 ngày đêm bám trụ, ăn đói, mặc rách, chịu đựng gian khổ nhưng vẫn một lòng một dạ tin tưởng vào chiến thắng. Đồng chí đã thâm nhập, thọc sâu vào khu tập trung, xây dựng được cơ sở bên trong, phát triển được hai đảng viên, xây dựng được một đội du kích, một đội an ninh mật ngay trong lòng địch. Đến tháng 10 năm 1970, dưới sự chỉ huy của đồng chí, du kích, an ninh và các cơ sở bí mật đã đánh vào hai trụ sở của bọn phòng vệ dân sự. Địch bỏ chạy, ta thu toàn bộ tài liệu, 13 khẩu súng, giết tên ác ôn đầu sỏ Hồ Thí. Sau trận đánh này, bọn tề ngụy vô cùng run sợ, một số ra đầu hàng, đầu thú cách mạng. Khí thế quần chúng được đẩy lên, tiêu biểu là bốn thôn thuộc xã Gio Hải, nhân dân đã phá ấp chiến lược trở về làng cũ làm ăn.

Năm 1971, sau khi đại bại trong cuộc hành quân đường 9 - Nam Lào, địch tung hàng loạt bọn phản động, ác ôn, thám báo đi thu thập tin tức tình báo nhằm phá hoại cách mạng. Trước tình hình đó, đồng chí Cần tổ chức sử dụng nhiều cơ sở điệp báo nằm sâu trong lòng dịch để thu thập tình hình và vẽ sơ đồ đồn bốt bố phòng của địch để phục vụ chiến đấu. Tháng 10-1971, đồng chí đã chỉ huy đơn vị đánh vào đồn, giải phóng toàn bộ khu tập trung.

Chiến dịch giải phóng Quảng Trị tháng 3-1972 diễn ra hết sức ác liệt, với cương vị UVTV Huyện ủy, Trưởng ban An ninh huyện, đồng chí được cử vào Ban chỉ huy tiền phương, trực tiếp bám sát khu Quán Ngang. Đêm 31-1, dưới sự chỉ huy của đồng chí Cần, quân ta đã giải phóng toàn bộ khu tập trung Quán Ngang và huyện Gio Linh, làm chủ chiến trường. Đến 10 giờ ngày 1-3, địch tăng cường phản kích hàng chục lần, bao vây ta bốn mặt. Cuộc chiến đấu hết sức quyết liệt, ta quyết tâm giành từng tấc đất, ngôi nhà, bảo vệ hàng ngàn dân không sa vào tay giặc. Cuộc chiến đấu kéo dài đến 12 giờ, đồng chí bị thương nặng nhưng vẫn kiên cường chịu đựng đau đớn, bám chắc trận địa, động viên chiến sỹ chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. 13 giờ ngày 1-3-1972, đồng chí Cần đã anh dũng hy sinh.

Đồng chí được truy tặng Huân chương Quân công giải phóng hạng Nhì.

Ngày 6-6-1976, đồng chí Nguyễn Xuân Cần đã được Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.