Câu chuyện về người bác sĩ “Mang trái tim một người trẻ”

Có những câu chuyện lịch sử không bắt đầu bằng tiếng súng. Có câu chuyện bắt đầu bằng một cô gái trẻ rời Hà Nội, mang theo chiếc áo blouse trắng, một trái tim của người thầy thuốc và một niềm tin mà có lẽ chính cô cũng không thể biết rằng, sau này, nó sẽ sống lâu hơn cả cuộc đời mình. Câu chuyện ấy có tên Đặng Thùy Trâm.

Chị sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942, lớn lên tại Hà Nội trong một gia đình trí thức có truyền thống ngành y. Năm 1966, sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội, thay vì ở lại Hà Nội với một tương lai tương đối bình yên của một bác sĩ trẻ, chị tình nguyện vào chiến trường miền Nam. Sau gần ba tháng hành quân, tháng 3 năm 1967, Đặng Thùy Trâm có mặt tại chiến trường Quảng Ngãi và được phân công về Bệnh xá huyện Đức Phổ. Từ đó, cuộc đời của người nữ bác sĩ trẻ gắn với một vùng đất mà chiến tranh từng biến mỗi con đường, mỗi cánh rừng, mỗi dòng suối thành nơi thử thách sự sống và lòng can đảm của con người. Một người bác sĩ giữa chiến trường Quảng Ngãi Nếu chỉ nhìn Đặng Thùy Trâm qua danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, chúng ta rất dễ hình dung chị như một nhân vật lịch sử ở khoảng cách rất xa. Nhưng chị không bắt đầu cuộc đời mình như một người hùng. Chị chỉ là một bác sĩ trẻ. Một người phụ nữ mới ngoài hai mươi tuổi. Một người có gia đình, có tình cảm riêng, có những nỗi nhớ, những lúc yếu lòng và cả những phút giây đau đớn trước mất mát của đồng đội. Chính điều đó khiến câu chuyện của chị trở nên gần gũi. Tại Bệnh xá Đức Phổ, chị trực tiếp tham gia cứu chữa thương binh, bệnh binh và nhân dân trong vùng. Theo các tư liệu lịch sử, trong thời gian công tác tại Quảng Ngãi, chị cùng đồng đội đã cứu chữa cho rất nhiều thương binh và nhân dân; chị còn tổ chức di chuyển thương binh, di chuyển bệnh xá để tránh những đợt càn quét và tiếp tục duy trì việc cứu chữa trong điều kiện chiến tranh ác liệt. Thành tích điều trị và công tác của chị từng được tuyên dương điển hình toàn tỉnh. Điều khiến tôi xúc động nhất là: trong chiến tranh, một bệnh xá không đơn giản chỉ là một nơi chữa bệnh. Đó là nơi giành giật sự sống giữa cái chết. Một người bác sĩ có thể vừa phải phẫu thuật, băng bó vết thương, chăm sóc bệnh nhân, vừa phải tính toán chuyện di chuyển bệnh xá, tránh bom đạn và bảo đảm an toàn cho thương binh. Ngày 28 tháng 4 năm 1969, khi khu vực Bệnh xá Đức Phổ bị đánh phá ác liệt, Đặng Thùy Trâm cùng cán bộ, nhân viên bệnh xá quyết định chuyển bệnh xá đến Hố Bầu Tây, thôn Nước Đang, xã Ba Trang, thuộc khu vực Ba Tơ ngày nay. Tại địa điểm mới, bệnh xá có các khu điều trị thương binh nhẹ, thương binh nặng với hầm tránh pháo và một phòng mổ. Tôi thử hình dung một cô gái chưa đầy 27 tuổi đứng giữa rừng núi Quảng Ngãi, trước mắt là những thương binh đang cần được cứu chữa, phía ngoài là chiến tranh và bom đạn.

Chị có sợ không?

Chắc chắn có.

Bởi chị là con người.

Nhưng can đảm không phải là không biết sợ. Can đảm là biết sợ nhưng vẫn làm điều mình tin là đúng. Kỷ vật nhỏ và câu chuyện lớn Nếu chiến tranh chỉ được kể bằng những trận đánh, những con số và những chiến thắng, có lẽ thế hệ hôm nay rất khó hình dung được chiến tranh thực sự gần với con người như thế nào. Nhưng Đặng Thùy Trâm đã để lại một kỷ vật đặc biệt: những cuốn nhật ký viết trong chiến tranh. Nhật ký của chị được viết từ ngày 8 tháng 4 năm 1968 đến ngày 20 tháng 6 năm 1970, chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh. Đó không phải một bản báo cáo chiến tranh. Đó là tiếng nói của một cô gái trẻ. Trong những trang viết ấy có lý tưởng, tình yêu quê hương, tình đồng đội, nỗi nhớ gia đình, những suy nghĩ về sự sống và cái chết, những lúc đau đớn trước sự hy sinh của đồng đội và cả những giằng co rất con người.

Vì thế, khi đọc Nhật ký Đặng Thùy Trâm, tôi không có cảm giác đang đọc một cuốn sách lịch sử khô cứng. Tôi có cảm giác đang đứng trước một người trẻ tuổi. Một người cũng từng có những ước mơ như chúng ta. Chỉ khác rằng tuổi trẻ của chị diễn ra giữa chiến tranh. Và điều kỳ diệu của những trang nhật ký ấy là chúng đã vượt qua chiến tranh để tìm đến thế hệ hôm nay. Sau khi chị hy sinh, hai cuốn nhật ký rơi vào tay phía bên kia. Cựu sĩ quan quân báo Mỹ Fred Whitehurst đã giữ lại chúng thay vì để chúng bị tiêu hủy và nhiều năm sau tìm cách trao trả cho gia đình Đặng Thùy Trâm. Năm 2005, những cuốn nhật ký được đưa trở về Việt Nam và được xuất bản, từ đó trở thành một tác phẩm có sức lan tỏa lớn trong và ngoài nước. Một điều tưởng như rất nhỏ đã làm tôi suy nghĩ rất lâu: Một con người có thể mất đi, nhưng những điều họ viết, những việc họ làm và lý tưởng họ sống vì đó có thể tiếp tục sống. Đặng Thùy Trâm đã không còn trở về từ chiến trường. Nhưng tiếng nói của chị thì trở về. Trở về với gia đình. Trở về với Quảng Ngãi. Và trở về với chúng ta. Ngày 22 tháng 6 năm 1970, Đặng Thùy Trâm trên đường đi công tác từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng thì lọt vào một ổ phục kích của đối phương và hy sinh tại khu vực Khe Nước Lạnh, xóm Đồng Lớn, thôn Nước Đang, xã Ba Trang, khi chưa đầy 28 tuổi. Tôi đã nhiều lần nghĩ về con số 28 tuổi. Hai mươi tám. Đó là độ tuổi mà ngày nay nhiều người trẻ đang bắt đầu sự nghiệp, đang học đại học, đi làm, du lịch, yêu đương, lập gia đình, xây dựng những kế hoạch đầu tiên cho tương lai. Nhưng với Đặng Thùy Trâm, tuổi 28 không bao giờ đến. Chị dừng lại ở tuổi 27. Dừng lại giữa một cánh rừng Quảng Ngãi. Dừng lại trong một cuộc chiến mà chị đã chọn bước vào bằng chính sự tự nguyện của mình. Sau ngày đất nước thống nhất, đồng đội và chính quyền địa phương đưa chị về an nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Phổ Hòa, Đức Phổ. Năm 1990, gia đình đưa hài cốt chị về Nghĩa trang liệt sĩ Xuân Phương, Hà Nội. Nhưng nơi chị hy sinh ở Quảng Ngãi vẫn còn đó. Khe Nước Lạnh vẫn còn đó. Những dấu tích của bệnh xá năm xưa vẫn còn đó. Và tên Đặng Thùy Trâm đã trở thành một phần ký ức của vùng đất này. Từ Khe Nước Lạnh nhìn về hôm nay Điều đặc biệt là câu chuyện Đặng Thùy Trâm không kết thúc vào ngày 22 tháng 6 năm 1970.

Năm 2006, Chủ tịch nước Trần Đức Lương ký Quyết định số 247/2006/QĐ-CTN, truy tặng liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì đã có thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Nhưng với tôi, danh hiệu ấy không phải điều duy nhất làm nên sự lớn lao của chị. Điều đáng quý hơn là chị đã sống một cuộc đời có mục đích. Chị học y không chỉ để có một nghề nghiệp. Chị dùng kiến thức của mình để cứu người. Chị bước vào chiến trường không phải vì chiến tranh đẹp đẽ. Chị bước vào đó bởi chị tin rằng đất nước cần những người trẻ dám đứng ở nơi khó khăn nhất. Đó chính là điều khiến câu chuyện của chị vẫn còn ý nghĩa với chúng tôi hôm nay. Tôi từng nghĩ rằng thế hệ mình không thể làm gì để “tiếp nối” những người như Đặng Thùy Trâm. Chúng tôi không cầm súng. Không sống trong rừng. Không phải băng qua bom đạn để cứu thương binh. Không phải lựa chọn giữa sự sống và cái chết mỗi ngày. Nhưng càng tìm hiểu câu chuyện của chị, tôi càng nhận ra: tiếp nối không có nghĩa là lặp lại quá khứ. Thế hệ trẻ hôm nay không cần phải sống lại chiến tranh. Điều chúng ta cần làm là sống sao cho hòa bình mà cha anh đã đánh đổi bằng tuổi trẻ không trở nên vô nghĩa. Nếu Đặng Thùy Trâm từng dùng kiến thức y khoa để cứu những người bị thương, thì sinh viên hôm nay có thể dùng kiến thức của mình để tạo ra giá trị cho cộng đồng. Nếu chị từng có trách nhiệm với đồng đội, chúng ta phải học cách có trách nhiệm với tập thể. Nếu chị từng vượt qua những thiếu thốn để hoàn thành nhiệm vụ, chúng ta không thể dễ dàng bỏ cuộc chỉ vì một bài học khó, một kỳ thi thất bại hay một lần gặp trở ngại. Nếu chị từng đặt lợi ích của đất nước lên trên lợi ích cá nhân, thì người trẻ hôm nay cũng cần học cách sống không chỉ cho riêng mình. Yêu nước trong thời bình không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Có thể bắt đầu từ việc học nghiêm túc. Từ việc làm tốt công việc của mình. Từ việc không gian dối. Từ việc bảo vệ môi trường. Từ việc giữ gìn tiếng Việt, văn hóa và lịch sử dân tộc. Từ việc biết trân trọng người đã hy sinh. Từ việc sẵn sàng đóng góp cho quê hương khi đất nước cần. Và đặc biệt, từ việc không để lịch sử bị lãng quên.

Quảng Ngãi hôm nay đã khác rất nhiều so với Quảng Ngãi của những năm chiến tranh. Những con đường đã mở rộng. Những vùng quê đã đổi thay. Những người trẻ có thể đến trường, sử dụng Internet, lựa chọn nghề nghiệp, đi đến những nơi mà thế hệ trước chỉ có thể mơ ước. Nhưng dưới những đổi thay ấy vẫn có những lớp ký ức nằm lại. Một bệnh xá giữa rừng. Một con đường hành quân. Một cánh rừng Ba Tơ. Một Khe Nước Lạnh. Một cô gái Hà Nội đã đặt tuổi thanh xuân của mình vào mảnh đất Quảng Ngãi. Quần thể di tích gắn với Đặng Thùy Trâm hiện lưu giữ nhiều địa điểm, tài liệu và hình ảnh liên quan đến những năm tháng chị sống và chiến đấu tại Quảng Ngãi từ 1967 đến 1970. Tôi nghĩ, đó không chỉ là những địa điểm để tham quan. Đó là những nơi để người trẻ đối thoại với quá khứ. Để khi đứng trước một tấm bia, một bức ảnh hay một trang nhật ký cũ, chúng ta có thể tự hỏi: Nếu mình sinh ra trong thời ấy, mình sẽ lựa chọn như thế nào? Và quan trọng hơn: Nếu mình được sinh ra trong hòa bình, mình sẽ làm gì để xứng đáng với hòa bình ấy? Lời nhắn của một người trẻ với một người đã nằm lại: Đặng Thùy Trâm đã từng có một tuổi trẻ. Chị từng biết nhớ thương, từng có những ước mơ, từng có những phút yếu lòng. Nhưng chị đã chọn đem tuổi trẻ của mình đến nơi Tổ quốc cần. Ngày hôm nay, chúng tôi được sống trong một đất nước hòa bình. Chúng tôi không phải trả giá bằng máu để có một ngày đến giảng đường. Không phải nghe tiếng bom để được ngồi trong một lớp học. Không phải chia tay người thân vì một cuộc hành quân không biết ngày trở lại. Vì vậy, mỗi cơ hội chúng tôi có hôm nay đều mang trong nó một phần sự hy sinh của những người đi trước.

Đọc câu chuyện của Đặng Thùy Trâm, tôi không muốn chỉ nói một câu quen thuộc rằng: “Thế hệ trẻ chúng em biết ơn các anh hùng liệt sĩ.” Biết ơn nếu chỉ dừng ở lời nói thì chưa đủ. Biết ơn phải trở thành hành động. Đó có thể là học tập tốt hơn. Sống tử tế hơn. Có trách nhiệm hơn. Dám theo đuổi những điều có ích. Dám đứng về phía điều đúng. Biết yêu quê hương không chỉ bằng cảm xúc mà bằng những đóng góp cụ thể. Và trước hết, hãy biết kể lại câu chuyện của những người đã hy sinh. Bởi nếu chúng ta không kể, một ngày nào đó những cái tên ấy có thể chỉ còn là vài dòng trong sách. Nhưng nếu chúng ta kể bằng sự chân thành, những con người ấy sẽ tiếp tục sống trong ký ức của thế hệ sau.

Năm 1970, Đặng Thùy Trâm nằm lại ở Quảng Ngãi. Năm 2005, những trang nhật ký của chị trở về với gia đình và đất nước. Năm 2006, chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất xảy ra sau tất cả những mốc thời gian ấy là: một thế hệ mới vẫn đang đọc câu chuyện của chị. Tôi là một người trẻ của thời bình. Tôi không biết chiến tranh bằng trải nghiệm của một người lính. Tôi chỉ biết chiến tranh qua những trang sách, những câu chuyện của thế hệ trước, những di tích và những cái tên trên bia tưởng niệm. Nhưng chính vì vậy, tôi càng hiểu rằng mình có một trách nhiệm: Không được phép quên. Không quên những người đã nằm xuống. Không quên những người đã sống những năm tháng thiếu thốn nhưng vẫn giữ niềm tin. Không quên rằng mỗi con đường bình yên hôm nay đều có thể được xây trên những mất mát của ngày hôm qua. Và không quên rằng tuổi trẻ, dù ở thời chiến hay thời bình, đều cần một lý tưởng để hướng tới. Đặng Thùy Trâm đã trao cho đất nước tuổi hai mươi của mình. Còn chúng tôi, những người trẻ đang sống trong hòa bình, có thể không cần trao đi mạng sống. Nhưng chúng tôi có thể trao tri thức, sức trẻ, trách nhiệm, lòng tử tế và khát vọng cống hiến cho quê hương. Đó có lẽ là cách đẹp nhất để tiếp nối một thế hệ. Để bên Khe Nước Lạnh của năm xưa, ngọn lửa mà một người con gái đã thắp lên không bao giờ tắt. Kể lại một câu chuyện – là để giữ một con người. Gìn giữ một ký ức – là để không quên một thế hệ. Và tiếp nối một thế hệ – là biến lòng biết ơn thành hành động của tuổi trẻ hôm nay.