CÂU CHUYỆN VỀ NGƯỜI CHỌN CON ĐƯỜNG ĐƠN ĐỘC

Những năm đầu thế kỷ XX, đất nước Việt Nam chìm trong cảnh mất nước. Người dân quen với việc cúi đầu, quen với roi vọt, quen với việc không được làm chủ số phận của mình. Trong thời cuộc ấy, có một người không cầm súng, không tổ chức khởi nghĩa, nhưng cả cuộc đời ông là một cuộc chiến âm thầm, dai dẳng và cô độc.

Người ấy là Phan Châu Trinh.

Sinh ra trong một gia đình nhà nho, Phan Châu Trinh sớm hiểu đạo lý làm người và nỗi nhục mất nước. Ông từng chứng kiến cảnh quan lại tay sai cúi đầu trước thực dân, quay lưng với chính đồng bào mình. Những điều đó khiến ông đau đớn hơn cả gông cùm hay đòn roi. Ông hiểu rằng, nếu dân tộc này chỉ thay kẻ thống trị mà không thay đổi tư duy, thì dù có giành lại độc lập, người dân vẫn có thể tiếp tục khổ đau.

Vì thế, ông chọn một con đường khác.

Trong khi nhiều người chọn bạo lực để giành lại tự do, Phan Châu Trinh tin rằng muốn cứu nước trước hết phải khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Ông đi khắp nơi, nói chuyện với nhân dân về học hành, về quyền làm người, về việc người Việt phải tự đứng lên bằng trí tuệ của chính mình. Những lời nói ấy lúc bấy giờ bị coi là nguy hiểm, thậm chí là “ngược đời”, bởi chúng đánh thẳng vào nền tảng cai trị của cả thực dân lẫn phong kiến.

Ông bị theo dõi, bị bắt, bị giam cầm. Có thời gian, Phan Châu Trinh bị đày sang Côn Đảo – nơi được xem là “địa ngục trần gian”. Trong ngục tù, thân thể ông ngày càng yếu đi vì bệnh tật và thiếu thốn. Nhưng điều khiến ông đau hơn cả là nhìn thấy những người đồng bào mù chữ, cam chịu, không biết vì sao mình khổ, cũng không biết làm sao để thoát khổ.

Ra tù, ông tiếp tục con đường cũ. Không quyền lực, không quân đội, không hậu thuẫn vững chắc, Phan Châu Trinh gần như đơn độc. Có lúc, chính những người yêu nước cũng không hiểu ông, cho rằng con đường ông chọn quá chậm, quá yếu. Nhưng ông vẫn kiên trì. Ông tin rằng: súng đạn có thể giành chính quyền, nhưng chỉ tri thức mới giúp một dân tộc đứng vững lâu dài.

Những năm cuối đời, sức khỏe ông suy kiệt. Ông sống trong nghèo khó, bệnh tật bủa vây, nhưng vẫn đau đáu nghĩ về tương lai đất nước. Khi Phan Châu Trinh qua đời năm 1926, ông không để lại tài sản, không để lại chức tước, chỉ để lại một di sản vô hình nhưng vô cùng lớn: tư tưởng thức tỉnh con người Việt Nam.

Đám tang của ông diễn ra trong nước mắt của hàng vạn người. Người dân khóc không chỉ vì thương một con người, mà vì họ nhận ra mình vừa mất đi một ngọn đèn soi sáng con đường đi tới văn minh và tự do.

Phan Châu Trinh không chết trên pháp trường.
Ông chết vì cả đời mang trong mình nỗi lo cho dân tộc.

Có những người hy sinh bằng máu.
Có những người hy sinh bằng cả một đời cô độc và không được thấu hiểu.

Và lịch sử cần cả hai.