Câu chuyện về người phụ nữ khai phá vùng đất Bà Rịa - Nguyễn Thị Rịa
Lịch sử dân tộc Việt Nam không chỉ ghi nhớ những vị anh hùng trên chiến trường mà còn trân trọng những con người đã âm thầm góp sức mở mang bờ cõi, xây dựng quê hương từ những ngày đầu gian khó. Trong số đó, Nguyễn Thị Rịa là một nhân vật đặc biệt. Dù không xuất thân từ tầng lớp quý tộc hay giữ chức vụ lớn trong triều đình, bà vẫn được người dân đời đời ghi nhớ bởi những đóng góp to lớn trong công cuộc khai phá vùng đất phương Nam. Đến nay, tên của bà vẫn được lưu giữ qua địa danh Bà Rịa - một trong những địa danh nổi tiếng của Nam Bộ, gắn liền với lòng biết ơn của người dân dành cho người phụ nữ có công mở đất.
Theo nhiều tư liệu lịch sử, Nguyễn Thị Rịa sinh năm 1665 tại vùng đất Phú Yên. Năm 15 tuổi, bà theo đoàn lưu dân vào phương Nam lập nghiệp dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần. Khi ấy, vùng đất Long Điền, Xuyên Mộc và khu vực lân cận vẫn còn hoang vu, rừng rậm, nhiều thú dữ, dịch bệnh và điều kiện sinh sống vô cùng khắc nghiệt. Tuy nhiên, với ý chí mạnh mẽ và tinh thần vượt khó, bà cùng những người dân đi khai hoang đã từng bước biến vùng đất hoang sơ thành nơi định cư trù phú.
Không chỉ trực tiếp khai khẩn đất đai, Nguyễn Thị Rịa còn vận động người dân cùng nhau mở đường, bắc cầu, đào kênh, khai mương và mở rộng diện tích sản xuất. Nhờ sự đoàn kết và tinh thần lao động bền bỉ của bà cùng cộng đồng lưu dân, nhiều làng xóm dần được hình thành, tạo nền tảng cho sự phát triển của vùng đất phía Đông Nam Bộ ngày nay. Những đóng góp ấy cũng góp phần hỗ trợ quá trình mở rộng bờ cõi về phương Nam của các chúa Nguyễn.
Điều khiến người dân càng thêm kính trọng Nguyễn Thị Rịa là tấm lòng nhân hậu và luôn hướng về cộng đồng. Sau nhiều năm khai khẩn, bà sở hữu khoảng 300 mẫu ruộng. Thế nhưng, thay vì giữ làm tài sản riêng, bà đã hiến toàn bộ số ruộng ấy vào công điền để chia cho những người nghèo, giúp họ có điều kiện sản xuất và ổn định cuộc sống. Nghĩa cử cao đẹp ấy đã thể hiện tinh thần sẻ chia, đùm bọc lẫn nhau - một truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.
Nhờ những công lao to lớn trong việc khai phá và phát triển vùng đất mới, bà được chúa Nguyễn Phúc Chu ban họ Nguyễn và phong tước Hàm Nghè. Từ đó, người dân quen gọi bà là Nguyễn Thị Rịa. Đây là sự ghi nhận của triều đình đối với những đóng góp bền bỉ của một người phụ nữ bình dị nhưng giàu lòng yêu quê hương và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.
Nguyễn Thị Rịa qua đời năm 1759, hưởng thọ 94 tuổi. Sau khi bà mất, người dân địa phương đã lập mộ và xây dựng nơi thờ tự để tưởng nhớ công lao của bà. Hằng năm, vào ngày 16 tháng 6 âm lịch, người dân vẫn tổ chức lễ giỗ nhằm bày tỏ lòng biết ơn đối với người đã góp phần đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của vùng đất này. Khu mộ của bà hiện vẫn được gìn giữ như một di tích lịch sử gắn với quá trình khai phá Nam Bộ.
Điều đặc biệt là tên của bà đã trở thành tên gọi của vùng đất Bà Rịa, và sau này là thành phố Bà Rịa. Đây được xem là trường hợp hiếm có trong lịch sử Việt Nam khi một địa danh lớn được đặt theo tên của một người phụ nữ có thật, thể hiện sự tri ân của các thế hệ đối với công lao mở đất và xây dựng quê hương. Dù vẫn còn một số ý kiến nghiên cứu khác nhau về nguồn gốc địa danh, truyền thống dân gian và nhiều tư liệu đều gắn tên gọi Bà Rịa với công lao của Nguyễn Thị Rịa.
Hơn ba thế kỷ đã trôi qua, nhưng câu chuyện về Nguyễn Thị Rịa vẫn được người dân vùng Đông Nam Bộ truyền lại với niềm tự hào và lòng biết ơn. Cuộc đời của bà là minh chứng cho tinh thần vượt khó, lòng nhân ái và ý chí khai phá của những lớp lưu dân đầu tiên trên hành trình mở mang bờ cõi. Đó cũng là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay hãy biết trân trọng những giá trị mà cha ông đã dày công vun đắp, đồng thời tiếp tục phát huy tinh thần đoàn kết, trách nhiệm và cống hiến để xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
