câu chuyện về người thanh niên Nguyễn Vịnh (tức Đại tướng Nguyễn Chí Thanh)

Năm 1939, phong trào cách mạng đang sục sôi thì Nguyễn Vịnh bị thực dân Pháp bắt giữ. Nhận thấy sự nguy hiểm của người thanh niên cộng sản đầy nhiệt huyết và có tài tổ chức này, thực dân Pháp đã quyết định đày ông lên Nhà đày Buôn Ma Thuột.

Khi chiếc xe bít bùng đưa những người tù chính trị đến cổng nhà đày, đập vào mắt họ là những bức tường gạch lạnh lẽo, hàng rào dây thép gai chằng chịt và những tên cai ngục lăm lăm roi gân bò. Chế độ lao tù ở đây vô cùng khắc nghiệt: mỗi ngày, những người tù phải đi lao động khổ sai, chặt cây, phá đá, làm đường trong điều kiện bụng đói rã rời. Bữa ăn của họ chỉ là nắm cơm hẩm trộn lẫn thóc trấu và vài con cá khô đã mục ruỗng. Tàn khốc hơn đòn roi chính là căn bệnh sốt rét rừng ngấm ngầm cướp đi sinh mạng của bao đồng chí.

Thế nhưng, với Nguyễn Vịnh và các chiến sĩ cộng sản, đi tù không phải là dấu chấm hết, mà là chuyển sang một mặt trận chiến đấu mới.

Ngay khi vào nhà đày, Nguyễn Vịnh đã nhanh chóng bắt liên lạc với những đồng chí đi trước như Phan Đăng Lưu, Hồ Tùng Mậu, Trần Hữu Dực... Dù bị giam giữ trong những xà lim chật hẹp, chân bị khóa bằng cùm sắt lớn, ông vẫn cùng các đồng chí của mình bí mật thành lập Chi bộ Đảng trong Nhà đày.

Một trong những giai thoại đáng nhớ nhất về Nguyễn Vịnh tại Nhà đày Buôn Ma Thuột là sự kiên cường trong các cuộc đấu tranh tuyệt thực và chống đánh đập. Có lần, để phản đối chế độ lao động khổ sai ép người tù làm việc quần quật bất kể ốm đau, Chi bộ đã tổ chức một cuộc đấu tranh trực diện. Những người tù đồng loạt đình công, yêu cầu phải cấp phát thuốc men cho người ốm và cải thiện bữa ăn.

Kẻ thù lồng lộn tức giận. Tên chúa ngục người Pháp ra lệnh lôi những người đứng đầu, trong đó có Nguyễn Vịnh, ra tra tấn để thị uy. Chúng dùng roi mây quất tơi bời, bắt nhịn đói, nhốt vào hầm tối (cachot) - nơi không có ánh sáng mặt trời, không gian chật hẹp đến mức chỉ có thể ngồi co quắp. Thế nhưng, trong bóng tối đặc quánh và cái lạnh thấu xương của đêm Tây Nguyên, tiếng hát Quốc tế ca, tiếng hô khẩu hiệu vẫn vang lên từ phòng giam của người chiến sĩ trẻ, truyền ngọn lửa ấm áp và sức mạnh cho hàng trăm bạn tù ở các buồng giam bên cạnh.

Không chỉ là người lãnh đạo kiên cường, Nguyễn Vịnh còn là một người đồng chí ấm áp. Khi bệnh sốt rét ác tính tràn qua nhà đày, thuốc quinine quý như vàng. Những viên thuốc ít ỏi được lén lút tuồn vào qua các đường dây cơ sở bên ngoài. Nguyễn Vịnh và các thành viên Chi ủy đã quyết định nhường những viên thuốc hiếm hoi ấy cho những đồng chí ốm nặng nhất. Hình ảnh những người tù cởi manh áo rách cuối cùng của mình, đắp cho đồng đội đang run lên bần bật vì cơn sốt rét, mớm cho nhau từng ngụm nước suối đục đã trở thành biểu tượng bất diệt của tình đồng chí.

Trong ngục tối, Nguyễn Vịnh cùng các đồng chí còn biến nhà đày thành "trường đại học" lý luận. Bút là những mẩu than củi, giấy là nền xi măng hay những chiếc lá chuối khô lén nhặt được lúc đi làm xâu. Họ dạy nhau văn hóa, truyền đạt cho nhau những tác phẩm của Mác - Lênin, cùng nhau phân tích tình hình cách mạng thế giới. Chính nền tảng lý luận vững chắc được rèn giũa giữa chốn lao tù này đã đào tạo nên những nhà lãnh đạo xuất sắc cho Đảng.

Năm 1941, trước sự lớn mạnh của phong trào đấu tranh trong tù, thực dân Pháp buộc phải nhượng bộ một số yêu sách, nhưng đồng thời chúng cũng tăng cường chia rẽ và chuyển những người tù nguy hiểm đi nơi khác. Nguyễn Vịnh và nhiều đồng chí tiếp tục chặng đường tù đày ở những chốn gian khổ khác, nhưng tinh thần Buôn Ma Thuột vẫn luôn bùng cháy trong ông.

Câu chuyện về Đại tướng Nguyễn Chí Thanh cùng các chiến sĩ cách mạng tại Nhà đày Buôn Ma Thuột minh chứng cho một chân lý: Không có gông cùm nào khóa được tư tưởng, không có đòn roi nào khuất phục được những con người mang trong tim lý tưởng độc lập, tự do.

Nhà đày Buôn Ma Thuột ngày nay đã trở thành một di tích lịch sử quốc gia. Những dãy xà lim rêu phong, những chiếc cùm sắt lạnh lẽo vẫn nằm đó, im lìm nhưng lại cất lên khúc tráng ca hào hùng về một thế hệ những người chiến sĩ cộng sản đã lấy máu và tuổi thanh xuân của mình để dệt nên hình hài đất nước.