Câu chuyện về nhà sử học, chính trị gia Trần Trọng Kim

Trần Trọng Kim sinh tại làng Kiều Linh, xã Đan Phố (nay thuộc xã Xuân Phổ), huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh – một vùng đất địa linh nhân kiệt giàu truyền thống khoa bảng. Xuất thân trong một gia đình nhà nho, từ nhỏ ông đã được giáo dục kỹ lưỡng về Hán học. Lớn lên khi thời cuộc thay đổi, ông thi vào trường Thông ngôn và được cử sang Pháp du học tại trường Sư phạm Thuộc địa từ năm 1906 đến 1911. Chuyến đi này giúp ông tiếp cận sâu sắc với tư duy khoa học, phương pháp luận nghiên cứu hiện đại của phương Tây, tạo tiền đề vững chắc cho sự nghiệp biên khảo lừng lẫy sau này.

Trở về nước năm 1911, Trần Trọng Kim dốc toàn bộ tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục và học thuật. Ông lần lượt làm giáo sư trường Hậu bổ, trường Thông ngôn rồi trở thành Thanh tra Học chính các trường tiểu học tại Bắc Kỳ. Nhận thấy nước nhà đang thiếu những bộ sách hệ thống hóa kiến thức bằng chữ Quốc ngữ, ông đã miệt mài nghiên cứu và cho ra đời những công trình vĩ đại. Đóng góp xuất sắc nhất của ông chính là bộ sách "Việt Nam sử lược" xuất bản năm 1920. Đây được coi là cuốn sách sử viết bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên hệ thống hóa toàn bộ lịch sử dân tộc theo phương pháp khoa học phương Tây, ngắn gọn, súc tích và dễ hiểu, có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều thế hệ người Việt. Bên cạnh sử học, các bộ sách đồ sộ như Nho giáo (1930), Phật giáo (1935) cùng các cuốn sách giáo khoa do ông đồng biên soạn đã góp công lớn trong việc định hình nền giáo dục mới và gìn giữ tinh hoa văn hóa truyền thống.

Tuy nhiên, số phận đã đẩy nhà văn hóa học giả Trần Trọng Kim vào trung tâm của vòng xoáy chính trị khốc liệt vào năm 1945. Tháng 3 năm 1945, phát-xít Nhật làm cuộc đảo chính lật đổ thực dân Pháp tại Đông Dương và tuyên bố trao trả "độc lập" giả hiệu cho Việt Nam. Dưới sự dàn xếp của người Nhật, ngày 17 tháng 4 năm 1945, hoàng đế Bảo Đại đã trân trọng mời ông đứng ra lập nội các mới. Trần Trọng Kim chính thức trở thành Thủ tướng đầu tiên của chính phủ Đế quốc Việt Nam – một nội các tập hợp phần lớn là các trí thức tư sản tài năng, có tinh thần ái quốc lúc bấy giờ.

Dù thời gian tồn tại của chính phủ vô cùng ngắn ngủi (chỉ gần 5 tháng từ tháng 4 đến tháng 8 năm 1945) và chịu sự kiểm soát ngặt nghèo của quân đội Nhật, Thủ tướng Trần Trọng Kim và các cộng sự cũng đã nỗ lực thực hiện một số chính sách canh tân mang tính tiến bộ:

Hành chính & Giáo dục: Ông quyết định đưa chữ Quốc ngữ trở thành ngôn ngữ hành chính và giáo dục chính thức thay cho tiếng Pháp, đồng thời gấp rút xây dựng chương trình giáo dục hoàn toàn bằng tiếng Việt cho các cấp học.

Chủ quyền quốc gia: Kiên quyết đấu tranh đòi phía Nhật bàn giao lại quyền kiểm soát Nam Bộ và các thành phố nhượng địa (Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng) về cho chính phủ Việt Nam.

Cứu đói: Nỗ lực thực hiện các biện pháp ứng phó, cứu tế đồng bào trong thảm họa nạn đói năm Ất Dậu khốc liệt tại miền Bắc.

Thế nhưng, trước làn sóng cách mạng mạnh mẽ của Mặt trận Việt Minh và sự sụp đổ của phát-xít Nhật, chính phủ Trần Trọng Kim đã tuyên bố từ chức vào đầu tháng 8 năm 1945. Cuộc Cách mạng Tháng Tám thành công vang dội, vua Bảo Đại thoái vị, vương triều phong kiến chấm dứt. Sau khi rời chốn quan trường, ông có thời gian sống lưu vong tại Trung Quốc, Thái Lan trước khi quay trở về nước sống ẩn dật, tiếp tục công việc viết lách và hoàn thành cuốn hồi ký lịch sử nổi tiếng mang tên Một cơn gió bụi.

Mùa thu năm 1953, nhà sử học Trần Trọng Kim tạ thế tại Đà Lạt ở tuổi 70. Dù sự nghiệp chính trị của ông chịu nhiều tranh luận do bối cảnh lịch sử phức tạp của thời đại, nhưng không ai có thể phủ nhận nhân cách thanh cao, nếp sống chính trực của một bậc đại trí thức yêu nước. Những công trình nghiên cứu sử học, văn hóa vĩ đại của ông vẫn luôn là một di sản học thuật vô giá, đóng vai trò gạch nối quan trọng giúp hậu thế hôm nay hiểu rõ về cội nguồn và dòng chảy văn hóa văn minh dân tộc Việt Nam.