Câu chuyện về những chiếc mũ rơm

Trong những năm tháng 1965 - 1972, bầu trời Nam Định không lúc nào ngớt tiếng gầm rú của phản lực Mỹ. Nhưng giữa vùng đất lửa ấy, có một hình ảnh đã đi vào huyền thoại, trở thành biểu tượng cho sức sống mãnh liệt của giáo dục thời chiến: Những chiếc mũ rơm rực vàng trên đường đến lớp.

Chiếc "giáp trụ" thơm mùi lúa mới

Sáng sớm, khi sương mù còn bảng lảng trên những triền đê ở Mỹ Lộc, Vụ Bản, từng tốp học sinh nhỏ tuổi đã lên đường đi học. Trên vai các em không chỉ có chiếc túi vải đựng vài cuốn sách lem luốc mực, mà còn lủng lẳng một chiếc túi cứu thương cá nhân với cuộn băng gạc và lọ thuốc sát trùng.

Nhưng đặc biệt nhất chính là chiếc mũ rơm. Những sợi rơm nếp vàng óng, thơm nồng mùi đồng quê được các mẹ, các chị khéo léo bện chặt thành nhiều lớp dày. Với những đứa trẻ Thành Nam ngày ấy, chiếc mũ rơm không chỉ để che nắng, che mưa mà còn là bộ "giáp trụ" bảo mạng. Nó có khả năng ngăn chặn những mảnh bom bi, mảnh gang sắc lẹm từ bầu trời trút xuống bất ngờ.

Lớp học giữa tiếng gầm của đại bác

Trường học khi ấy không còn là những dãy nhà cao tầng giữa phố xá, mà đã hóa thân vào những ngôi đình cổ kính, những gian chùa u tịch hay sâu trong các hầm kèo, hầm chữ A đắp đất dày bên lũy tre làng.

Trong không gian chật hẹp, nồng mùi đất ẩm và khói đèn dầu, tiếng đọc bài đồng thanh vẫn vang lên dõng dạc. Thầy giáo đứng trên bục giảng, một tai lắng nghe tiếng phấn rơi, một tai canh chừng tiếng động cơ máy bay từ phía biển vọng vào. “Tất cả xuống hầm!” – Mỗi khi khẩu lệnh vang lên, những chiếc mũ rơm lại chuyển động nhanh thoăn thoắt, các em học sinh trật tự di chuyển xuống lòng đất như những chú kiến nhỏ kiên cường. Dưới hầm tối, thầy vẫn tiếp tục giảng bằng giọng trầm ấm, và học trò vẫn nắn nót từng chữ cái bằng những mẩu bút chì chắt chiu.

Màu vàng bất tử của hy vọng

Có những ngày hè đỏ lửa, bom đạn Mỹ cày xới nát cả một vùng ngoại thành, nhưng ngay khi tiếng súng dứt, người ta lại thấy những chiếc mũ rơm ấy lấp ló hiện ra từ các cửa hầm. Các em lại phủi bụi trên áo, chỉnh lại vành rơm trên đầu rồi lại tiếp tục học.

Màu vàng của rơm quyện với màu đất nâu, tạo nên một bức tranh về sự bền bỉ đến lạ kỳ. Kẻ thù muốn dùng bom đạn để đưa miền Bắc trở về thời kỳ đồ đá, nhưng chính những lớp học dưới hầm và những chiếc mũ rơm ấy đã chứng minh rằng: Tri thức vẫn nảy mầm, và tương lai của đất nước vẫn được bảo vệ vẹn nguyên trong lòng đất mẹ.

Thế hệ học sinh "hoa lửa" ấy của Nam Định nay đã trở thành những người ông, người bà, nhưng ký ức về hơi ấm của chiếc mũ rơm và tiếng giảng bài dưới hầm kèo vẫn mãi là một phần linh hồn không thể phai mờ của mảnh đất Thành Nam anh hùng.