CÂU CHUYỆN VỀ ÔNG CỐ NGOẠI TRẦN QUÝ CÁP - QUA LỜI KỂ CỦA MỘT NGƯỜI CHẮT GÁI

Trong cuộc đời mỗi người, có những câu chuyện chúng ta biết đến qua sách vở, qua những bài học lịch sử hoặc qua những trang tài liệu, nhưng cũng có những câu chuyện đặc biệt hơn vì nó gắn trực tiếp với gia đình và nguồn gốc của chính mình. Đối với tôi, câu chuyện về ông cố ngoại Trần Quý Cáp là một câu chuyện như vậy. Tôi không có cơ hội được gặp ông ngoài đời, bởi ông đã mất từ rất lâu trước khi tôi được sinh ra. Vì vậy, những hiểu biết của tôi về ông chủ yếu đến từ lời kể của ba mẹ, các cô, dì, chú, bác trong gia đình và những thông tin mà tôi tìm hiểu thêm về lịch sử. Có thể những gì tôi biết không thể đầy đủ bằng những tài liệu lịch sử, nhưng chính những câu chuyện được kể lại trong gia đình đã khiến một nhân vật sống cách tôi hơn một thế kỷ trở nên gần gũi hơn rất nhiều. Đối với nhiều người, Trần Quý Cáp có thể là một cái tên được nhắc đến khi học về phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX. Còn đối với tôi, ông không chỉ là một nhân vật lịch sử mà còn là ông cố ngoại của mình. Chính mối quan hệ đó khiến tôi cảm nhận câu chuyện về ông bằng một tình cảm rất khác. Tôi không chỉ tìm hiểu xem ông đã sống như thế nào, đã làm gì cho đất nước, mà còn tự hỏi rằng một người thuộc thế hệ sau như tôi có thể học được gì từ cuộc đời của ông và làm thế nào để những giá trị tốt đẹp mà ông để lại tiếp tục được gìn giữ.

Trần Quý Cáp sinh năm 1870, trong một giai đoạn lịch sử có rất nhiều biến động đối với đất nước Việt Nam. Đây là thời kỳ thực dân Pháp từng bước mở rộng quyền cai trị, xã hội Việt Nam đứng trước nhiều khó khăn và những người có tinh thần yêu nước phải suy nghĩ về con đường để đất nước có thể thay đổi. Trong hoàn cảnh đó, Trần Quý Cáp là một trong những nhà Nho có tư tưởng tiến bộ, quan tâm đến việc học tập, giáo dục và nâng cao dân trí. Ông được biết đến cùng với Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng trong phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ đầu thế kỷ XX. Khi tìm hiểu về cuộc đời ông, điều khiến tôi ấn tượng không phải chỉ là những danh xưng hay những sự kiện lịch sử, mà là tinh thần muốn thay đổi xã hội thông qua việc nâng cao nhận thức của con người. Theo những gì tôi tìm hiểu, những người theo phong trào Duy Tân cho rằng muốn đất nước phát triển thì người dân cần được học tập, mở mang kiến thức và thay đổi cách suy nghĩ. Tôi thấy điều này rất đáng suy ngẫm, bởi dù thời đại đã thay đổi rất nhiều, việc học tập và nâng cao hiểu biết vẫn luôn là nền tảng quan trọng đối với sự phát triển của một con người và của cả xã hội. Nếu ngày nay một sinh viên có thể dễ dàng tiếp cận sách vở, Internet, công nghệ và rất nhiều nguồn kiến thức thì trong thời đại của ông, những điều kiện đó còn vô cùng hạn chế. Chính vì vậy, việc ông dành tâm huyết cho giáo dục và dân trí khiến tôi càng trân trọng hơn những cơ hội học tập mà mình đang có. Tôi nghĩ rằng học tập không nên chỉ được xem là con đường để có một tấm bằng hay một công việc ổn định, mà còn là cách để mỗi người hiểu hơn về xã hội, biết suy nghĩ độc lập và có khả năng đóng góp cho cộng đồng.

Điều làm tôi cảm phục hơn ở ông là ông không chỉ suy nghĩ mà còn hành động theo những điều mình tin tưởng. Ông cùng những người có cùng chí hướng tham gia vào phong trào Duy Tân, cổ vũ việc học tập, nâng cao dân trí và thay đổi xã hội. Những việc đó diễn ra trong một hoàn cảnh rất khác hiện nay. Đất nước khi ấy chịu sự cai trị của thực dân Pháp, việc thể hiện tư tưởng yêu nước và vận động người dân thay đổi nhận thức có thể khiến một người phải đối mặt với những hậu quả rất nghiêm trọng. Chính vì vậy, khi nhìn lại cuộc đời ông, tôi cảm nhận được ở đó không chỉ có lòng yêu nước mà còn có sự can đảm và tinh thần trách nhiệm đối với xã hội. Năm 1908, trong bối cảnh phong trào chống thuế ở Trung Kỳ, Trần Quý Cáp bị bắt và sau đó bị xử tử tại Diên Khánh, Khánh Hòa. Ông mất khi mới 38 tuổi. Đây là một chi tiết khiến tôi đặc biệt xúc động khi tìm hiểu về ông. Ba mươi tám tuổi ngày nay vẫn là một độ tuổi mà một người có thể còn rất nhiều dự định cho gia đình, công việc và tương lai. Nhưng cuộc đời ông đã kết thúc trong một thời kỳ đầy biến động. Dù vậy, tôi nghĩ rằng giá trị của một con người không chỉ nằm ở số năm họ được sống mà còn ở những điều họ để lại. Cuộc đời của ông tuy ngắn nhưng những tư tưởng và những việc ông theo đuổi đã để lại dấu ấn trong lịch sử Việt Nam. Đối với tôi, điều đáng quý nhất không phải là việc ông được lịch sử ghi tên, mà là những điều ông từng cố gắng thực hiện vẫn có thể khiến thế hệ sau suy nghĩ và học hỏi.

Nếu chỉ đọc về Trần Quý Cáp trong sách lịch sử, có lẽ tôi cũng sẽ nhìn ông giống như nhìn nhiều nhân vật khác của quá khứ. Nhưng vì ông là ông cố ngoại của tôi nên câu chuyện trở nên gần gũi hơn. Tôi được nghe ba mẹ và các cô dì chú bác kể về ông, về nguồn gốc gia đình và về những điều mà các thế hệ trước vẫn ghi nhớ. Những lời kể đó có thể không phải lúc nào cũng đầy đủ theo cách của một tài liệu lịch sử, nhưng lại có một giá trị rất riêng bởi chúng được truyền lại trong chính gia đình. Tôi nhận ra rằng lịch sử không chỉ tồn tại trong những cuốn sách. Lịch sử còn được lưu giữ trong ký ức của mỗi gia đình, trong những câu chuyện mà ông bà kể cho con cháu, trong những bức ảnh cũ, trong những di ảnh được đặt trang trọng trên bàn thờ và trong những phong tục tưởng nhớ người đã khuất. Có thể một người trẻ không thể nhớ hết từng mốc thời gian hay từng sự kiện trong cuộc đời của một nhân vật lịch sử, nhưng nếu câu chuyện ấy trở thành một phần trong ký ức gia đình thì nó sẽ có một ý nghĩa rất khác. Đối với tôi, việc được nghe người thân kể về ông giúp tôi cảm thấy rằng lịch sử không phải là thứ gì đó quá xa xôi. Nó tồn tại ngay trong chính gia đình mình và có một mối liên hệ với mình mà trước đây có thể tôi chưa nhận ra.

Một trong những điều khiến tôi cảm nhận rõ nhất về mối liên hệ ấy là những lần tôi trở về Đà Nẵng vào mỗi dịp Tết. Hiện tại tôi sống và học tập ở Thành phố Hồ Chí Minh nên mỗi khi Tết đến, tôi thường trở về Đà Nẵng và ở nhà cậu tôi trên đường Trịnh Công Sơn. Đối với tôi, những ngày Tết không chỉ là khoảng thời gian để nghỉ ngơi hay gặp gỡ họ hàng mà còn là dịp để gia đình sum họp và tưởng nhớ những người đã đi trước. Tôi thường cùng gia đình thắp nhang trước bàn thờ gia tiên. Đây có thể là một việc rất quen thuộc đối với nhiều gia đình Việt Nam, nhưng với tôi, nó có một ý nghĩa đặc biệt vì trên bàn thờ ấy có hình ảnh của những thế hệ trước, trong đó có ông cố ngoại Trần Quý Cáp. Mỗi lần đứng trước bàn thờ và thắp một nén nhang, tôi thường có cảm giác rất khó diễn tả. Tôi biết mình không thể gặp ông, không thể nghe ông kể về cuộc đời mình và cũng không thể hỏi ông những điều mà mình còn tò mò. Khoảng cách hơn một thế kỷ là quá lớn. Nhưng qua di ảnh, qua lời kể của những người thân và qua việc gia đình vẫn duy trì việc tưởng nhớ ông, tôi cảm thấy ông vẫn là một phần của gia đình. Có lẽ đó cũng là một trong những cách mà các thế hệ sau có thể giữ lại sự kết nối với những người đã đi trước. Một nén nhang không thể làm thời gian quay trở lại, nhưng nó thể hiện sự tưởng nhớ và lòng biết ơn của người đang sống đối với người đã khuất.

Tôi cũng có một bức ảnh chụp cùng những người thân bên ngoại tại nhà cậu. Trong bức ảnh ấy có mẹ tôi cùng các chị em của mẹ, tức các dì của tôi, và những người thân trong gia đình. Phía sau mọi người là bàn thờ gia tiên với những di ảnh của các thế hệ đi trước. Nhìn bức ảnh, tôi cảm thấy đây không chỉ đơn giản là một bức ảnh chụp gia đình để lưu giữ kỷ niệm. Đối với tôi, nó còn thể hiện sự kết nối giữa nhiều thế hệ. Ở phía trước là những người đang sống, những người mà tôi có thể gặp gỡ, trò chuyện và cùng nhau trải qua những ngày Tết. Ở phía sau là những người thuộc về quá khứ, những người mà thế hệ sau chỉ có thể biết thông qua hình ảnh, câu chuyện và ký ức. Bức ảnh khiến tôi nhận ra rằng một gia đình không chỉ được tạo nên bởi những người đang sống cùng thời điểm với nhau. Nó còn được tạo nên bởi ký ức về những người đã đi trước và những giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi lần nhìn lại bức ảnh, tôi lại nhớ đến những câu chuyện mà ba mẹ và các cô dì chú bác từng kể về ông. Có thể tôi không nhớ hết từng chi tiết, nhưng tôi nhớ cảm giác của mình khi nghe những câu chuyện đó: vừa tò mò, vừa tự hào và cũng có một chút xúc động. Tôi nghĩ đây chính là điểm khác biệt giữa việc đọc về một nhân vật lịch sử trong sách và việc biết rằng nhân vật ấy có quan hệ trực tiếp với gia đình mình. Sách giúp tôi hiểu về lịch sử, còn gia đình giúp tôi cảm nhận lịch sử bằng tình cảm.

Từ những câu chuyện về ông, tôi cũng bắt đầu suy nghĩ nhiều hơn về trách nhiệm của bản thân. Tôi không nghĩ rằng chỉ vì mình là hậu duệ của một nhân vật lịch sử thì bản thân đã có điều gì đặc biệt. Ngược lại, điều đó khiến tôi cảm thấy mình cần phải cố gắng hơn để không phụ sự kỳ vọng và những giá trị mà thế hệ trước đã để lại. Tôi không thể sống lại thời đại của ông và cũng không thể làm những việc giống như ông đã từng làm. Hoàn cảnh của tôi hoàn toàn khác. Tôi được sinh ra trong thời bình, được học tập, được tiếp cận công nghệ và có nhiều cơ hội lựa chọn tương lai của mình. Vì vậy, trách nhiệm của tôi cũng phải phù hợp với thời đại mà mình đang sống. Tôi nghĩ rằng đối với một sinh viên, trách nhiệm trước hết là học tập nghiêm túc, rèn luyện bản thân và có ý thức với những việc mình làm. Trong quá trình học tập và tham gia các hoạt động tập thể, tôi nhận thấy mình có một số ưu điểm như khá hòa đồng với mọi người, có tinh thần trách nhiệm và luôn cố gắng hoàn thành công việc được giao đúng thời hạn. Khi làm việc nhóm hoặc tham gia các hoạt động trong câu lạc bộ, tôi thường cố gắng hoàn thành tốt phần việc của mình để không ảnh hưởng đến tập thể. Tôi cho rằng đây là những điều tuy nhỏ nhưng rất cần thiết, bởi một người muốn làm được những việc lớn thì trước hết phải biết có trách nhiệm với những việc nhỏ mà mình đang đảm nhận. Tinh thần trách nhiệm không nhất thiết phải được thể hiện bằng những hành động quá lớn lao. Nó có thể bắt đầu từ việc đi học đầy đủ, hoàn thành bài tập, giữ lời hứa, làm tốt nhiệm vụ trong nhóm và biết tôn trọng thời gian cũng như công sức của người khác.

Tuy nhiên, tôi cũng nhận thấy bản thân vẫn còn những hạn chế mà mình cần khắc phục. Điều tôi thấy rõ nhất là mình chưa thực sự tham gia nhiều vào các hoạt động tình nguyện trực tiếp. Có thể trong thời gian qua tôi dành nhiều sự tập trung cho việc học tập, các hoạt động cá nhân và câu lạc bộ nên chưa có nhiều cơ hội hoặc chưa đủ chủ động để tham gia các hoạt động cộng đồng. Khi nhìn lại điều này, tôi nghĩ bản thân vẫn còn có thể làm tốt hơn. Việc tham gia tình nguyện không chỉ mang lại sự giúp đỡ cho những người cần hỗ trợ mà còn giúp một người hiểu hơn về cuộc sống xung quanh mình. Đó cũng là cơ hội để rèn luyện khả năng giao tiếp, làm việc với nhiều đối tượng khác nhau và học cách chia sẻ. Qua câu chuyện về ông cố ngoại, tôi càng nhận ra rằng sống có trách nhiệm với cộng đồng không nên chỉ nằm trong suy nghĩ. Nếu mỗi người đều có thể đóng góp bằng khả năng của mình thì những đóng góp nhỏ ấy khi kết hợp lại cũng có thể tạo nên những điều có ý nghĩa. Vì vậy, trong thời gian tới, tôi muốn chủ động hơn trong việc tham gia các hoạt động tình nguyện, hoạt động cộng đồng và các chương trình do Đoàn, Hội hoặc nhà trường tổ chức. Tôi không đặt mục tiêu phải làm những điều quá lớn ngay lập tức. Tôi chỉ muốn bắt đầu từ những việc phù hợp với khả năng của mình và duy trì chúng một cách nghiêm túc. Tôi nghĩ đó cũng là một cách để bản thân trưởng thành hơn và hiểu rằng cuộc sống không chỉ xoay quanh những mục tiêu cá nhân.

Câu chuyện về ông cũng khiến tôi thay đổi cách nhìn về lịch sử. Trước đây, khi học lịch sử, tôi thường nghĩ đến những mốc thời gian, những sự kiện và những nhân vật cần ghi nhớ. Nhưng khi biết rằng một nhân vật lịch sử lại là người thân của mình, tôi nhận ra rằng lịch sử thực ra rất gần gũi. Đằng sau mỗi cái tên trong sách là một con người có cuộc đời, có gia đình, có những lựa chọn và có những người yêu thương họ. Đằng sau cái tên Trần Quý Cáp là một người mà nhiều thế hệ trong gia đình tôi vẫn tưởng nhớ. Đằng sau những sự kiện lớn của lịch sử là những câu chuyện nhỏ của từng gia đình. Và qua nhiều năm, những câu chuyện đó tiếp tục được truyền lại. Tôi nghĩ đó là lý do tại sao việc tìm hiểu về lịch sử gia đình cũng quan trọng. Nó giúp mỗi người hiểu mình đến từ đâu và vì sao những giá trị mà mình đang có lại tồn tại đến ngày hôm nay. Tôi không biết chính xác sau này mình sẽ kể câu chuyện về ông cho những thế hệ sau như thế nào, nhưng tôi nghĩ điều quan trọng nhất là phải kể bằng sự chân thành. Tôi muốn những người sau này trong gia đình mình biết rằng đã từng có một người như Trần Quý Cáp, một người đã sống trong một giai đoạn rất khác và dành tâm huyết cho những điều mà ông tin là có ích cho đất nước. Tôi cũng muốn họ hiểu rằng việc nhớ về một người không chỉ là nhớ tên hay biết họ đã làm gì, mà còn là biết trân trọng những giá trị tốt đẹp mà họ để lại.

Nếu có người hỏi tôi cảm thấy như thế nào khi biết ông cố ngoại của mình là một nhân vật lịch sử, có lẽ tôi sẽ trả lời rằng đó là một cảm giác vừa tự hào vừa có trách nhiệm. Tôi tự hào vì trong lịch sử của gia đình mình có một người đã để lại dấu ấn đối với đất nước. Nhưng tôi cũng hiểu rằng những gì ông làm không thể trở thành thành tích của bản thân tôi. Tôi không thể nói rằng mình có giá trị chỉ vì mình là hậu duệ của ông. Điều tôi có thể làm là cố gắng sống tốt bằng chính khả năng của mình. Tôi nghĩ niềm tự hào về gia đình chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó trở thành động lực để mình hoàn thiện bản thân. Nếu thế hệ của ông đã cố gắng trong một hoàn cảnh khó khăn như vậy, thì thế hệ của tôi càng phải biết trân trọng những điều mình đang có. Tôi có cơ hội được học đại học, có cơ hội lựa chọn ngành nghề, được tiếp xúc với công nghệ và có điều kiện mở rộng hiểu biết. Những cơ hội ấy không phải lúc nào cũng tồn tại trong lịch sử. Vì vậy, tôi muốn sử dụng chúng một cách có ý nghĩa hơn, thay vì xem đó là những điều hiển nhiên. Tôi muốn tiếp tục học tập, nâng cao kiến thức, rèn luyện kỹ năng, có trách nhiệm với công việc và tích cực hơn với cộng đồng. Tôi cũng muốn khắc phục hạn chế của bản thân bằng cách tham gia nhiều hơn vào các hoạt động tình nguyện trực tiếp, bởi tôi tin rằng trải nghiệm thực tế sẽ giúp mình hiểu cuộc sống hơn rất nhiều so với việc chỉ học trong sách.

Mỗi dịp Tết, khi từ Thành phố Hồ Chí Minh trở về Đà Nẵng, đến nhà cậu trên đường Trịnh Công Sơn và cùng gia đình thắp nhang trước bàn thờ gia tiên, tôi lại có dịp nhìn về những thế hệ đã đi trước mình. Tôi biết rằng một nén nhang không thể làm thời gian quay lại và cũng không thể giúp tôi được gặp ông cố ngoại. Nhưng khoảnh khắc đó vẫn khiến tôi cảm thấy mình đang có một sợi dây kết nối với quá khứ. Tôi nhìn thấy mẹ mình, các dì và những người thân trong gia đình đứng trước bàn thờ, và tôi hiểu rằng câu chuyện về ông vẫn đang được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Bức ảnh gia đình mà tôi có cũng vì thế trở nên đặc biệt. Nó không chỉ ghi lại hình ảnh của những người đang sống cùng nhau trong một dịp sum họp mà còn ghi lại một phần ký ức về những người đã đi trước. Có thể nhiều năm sau, khi tôi nhìn lại bức ảnh ấy, những người trong ảnh sẽ già đi, những thế hệ mới sẽ xuất hiện, nhưng bàn thờ gia tiên và câu chuyện về những người đi trước vẫn có thể tiếp tục được gìn giữ. Tôi nghĩ đó là cách một gia đình giữ lại lịch sử của mình: không phải bằng những điều quá lớn lao mà bằng những việc rất bình thường được lặp lại qua năm tháng, như trở về nhà vào dịp Tết, cùng nhau thắp một nén nhang, kể cho con cháu nghe về những người đã khuất và nhắc nhở thế hệ sau rằng mình đã được bắt đầu từ đâu.

Đối với tôi, Trần Quý Cáp không chỉ là một nhân vật lịch sử được nhắc đến trong những trang sách về Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông còn là ông cố ngoại của tôi, là một phần trong câu chuyện gia đình mà tôi được biết đến qua lời kể của ba mẹ và các cô dì chú bác, qua những lần trở về Đà Nẵng vào dịp Tết và qua bàn thờ gia tiên mà gia đình vẫn gìn giữ. Tôi nghĩ mình may mắn khi có cơ hội nhìn lịch sử từ một góc độ gần gũi như vậy. Qua câu chuyện về ông, tôi hiểu rằng mỗi thế hệ đều có những hoàn cảnh và trách nhiệm riêng. Thế hệ của ông đã phải đối mặt với những thử thách rất lớn của đất nước và lịch sử. Còn thế hệ của tôi đang sống trong một thời đại hòa bình, có nhiều cơ hội học tập và phát triển nhưng cũng phải đối mặt với những yêu cầu mới. Tôi không cần phải trở thành một người giống ông, nhưng tôi có thể học ở ông tinh thần ham học hỏi, ý thức trách nhiệm và sự nghiêm túc với những điều mình tin tưởng. Tôi cũng có thể bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: học tập tốt hơn, hoàn thành công việc đúng hạn, có trách nhiệm với tập thể, sống hòa đồng với mọi người và chủ động hơn trong những hoạt động có ích cho cộng đồng.

Tôi nghĩ rằng cách tốt nhất để tưởng nhớ một người không phải chỉ là nhắc đến tên họ, mà còn là hiểu những giá trị mà họ để lại và cố gắng sống tốt hơn từ những giá trị đó. Tôi không thể thay đổi những gì đã xảy ra hơn một thế kỷ trước, cũng không thể biết ông sẽ nghĩ gì nếu nhìn thấy cuộc sống của đất nước ngày hôm nay. Nhưng tôi có thể lựa chọn cách mình sống ở hiện tại. Tôi có thể học tập nghiêm túc hơn, sống có trách nhiệm hơn và cố gắng trở thành một người có ích. Đó có thể chưa phải là những điều lớn lao, nhưng tôi tin rằng mỗi người đều có thể đóng góp cho xã hội bằng những việc phù hợp với khả năng của mình. Với tôi, câu chuyện về ông cố ngoại Trần Quý Cáp vì thế không kết thúc ở quá khứ. Nó vẫn tiếp tục tồn tại trong những câu chuyện mà gia đình kể lại, trong những lần tôi trở về Đà Nẵng vào dịp Tết, trong nén nhang trước bàn thờ gia tiên và trong suy nghĩ của chính tôi về trách nhiệm của thế hệ mình. Quá khứ đã đi qua, nhưng ký ức vẫn còn. Và tôi hy vọng rằng mình có thể tiếp tục gìn giữ câu chuyện ấy không chỉ bằng việc nhớ về ông, mà còn bằng cách sống sao cho xứng đáng với những giá trị tốt đẹp mà các thế hệ đi trước đã để lại.

Đối với tôi, Trần Quý Cáp vừa là một nhân vật của lịch sử Việt Nam, vừa là một phần của lịch sử gia đình. Và mỗi lần trở về Đà Nẵng, đứng trước bàn thờ gia tiên, tôi lại hiểu thêm rằng mình không chỉ đang nhìn về quá khứ, mà còn đang nhận lấy trách nhiệm của một thế hệ mới – tiếp tục sống, học tập và tạo nên câu chuyện của chính mình.