Câu chuyện về Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí

Nguyễn Xí sinh năm 1397 tại vùng đất Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Mồ côi cha mẹ từ sớm, năm 9 tuổi, ông cùng anh trai ra Thanh Hóa đầu quân và được hào trưởng Lê Lợi nhận nuôi, hết lòng yêu thương như con đẻ. Nguyễn Xí bộc lộ tư chất thông minh, dũng cảm và có tài đặc biệt trong việc thuần dưỡng động vật. Giai thoại nổi tiếng nhất về ông thời trẻ là việc ông nuôi dưỡng và huấn luyện thành công một đội quân "thần khuyển" gồm hơn 100 chú chó săn thiện chiến. Đội quân khuyển này dưới sự chỉ huy bằng tiếng nhạc và hiệu lệnh của Nguyễn Xí đã giúp ích rất lớn cho nghĩa quân Lam Sơn, từ việc săn bắt muông thú cải thiện bữa ăn trong rừng sâu, canh gác chống mật thám, cho đến việc trực tiếp tham gia xông trận xé rách đội hình giặc Minh.

Khi Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa Lam Sơn năm 1418, Nguyễn Xí lúc đó mới 21 tuổi đã hăng hái tham gia và nhanh chóng trở thành một trong những dũng tướng cận vệ thân tín nhất. Ông tham gia hầu hết các trận đánh ác liệt nhất trong suốt 10 năm nếm mật nằm gai. Với mưu lược thiên bẩm, ông đã lập chiến công vang dội trong trận Bồ Đằng, trận diệt viện binh Liễu Thăng ở Chi Lăng và trực tiếp chỉ huy vây hãm thành Đông Quan (Hà Nội). Bất chấp nhiều lần rơi vào hoàn cảnh hiểm nghèo, thậm chí từng bị giặc bắt nhưng đã mưu trí trốn thoát, Nguyễn Xí luôn giữ vẹn lòng trung thành tuyệt đối với chủ tướng Lê Lợi. Sau khi quét sạch quân Minh, đất nước độc lập, ông được xếp vào hàng đệ nhất công thần khai quốc và ban tước Hầu.

Sự nghiệp của Nguyễn Xí tiếp tục chói lọi trong giai đoạn triều đình Hậu Lê bước vào những biến động chính trị phức tạp. Ông tiếp tục phụng sự tận tụy dưới thời vua Lê Thái Tông và Lê Nhân Tông. Đến năm 1459, bi kịch xảy ra khi Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân (anh trai vua) dẫn loạn quân ban đêm bắc thang vào cung giết chết vua Lê Nhân Tông và hoàng thái hậu để cướp ngôi. Đứng trước nghịch cảnh, Nguyễn Xí khi ấy đã là một vị lão tướng tóc bạc, bị Nghi Dân tước hết binh quyền và giam lỏng, nhưng ông không hề nao núng. Ông đã giả vờ lâm bệnh nặng, âm thầm liên kết mật thiết với các đại thần trung kiên như Đinh Liệt. Vào mùa hè năm 1460, Nguyễn Xí chủ trì một cuộc binh biến lật đổ ngai vàng của kẻ tiếm ngôi Lê Nghi Dân chỉ trong một ngày, rồi nghênh đón hoàng tử Lê Tư Thành lên ngôi – chính là vua Lê Thánh Tông, vị hoàng đế vĩ đại nhất của vương triều Lê. Hành động dũng cảm này được sử sách ngợi ca là cuộc "khai quốc lần thứ hai", bảo vệ vững chắc vận mệnh dân tộc.

Vua Lê Thánh Tông lên ngôi vô cùng kính trọng Nguyễn Xí, phong ông làm Thái sư, ban tước Cương Quốc công và giao nắm giữ toàn bộ binh quyền bờ cõi. Năm 1465, vị đại danh tướng trút hơi thở cuối cùng tại kinh thành Thăng Long, hưởng thọ 68 tuổi. Nhà vua đã vô cùng thương tiếc, nghỉ chầu ba ngày và truy phong ông là Thái sư. Ngày nay, đền thờ và lăng mộ của Cương Quốc công Nguyễn Xí tại quê hương Nghi Lộc, Nghệ An đã trở thành Di tích quốc gia đặc biệt, là biểu tượng bất tử cho một nhân cách lớn: một lòng trung quân ái quốc, dũng mãnh trên chiến trường và kiên cường chèo lái vận mệnh giang sơn qua giông bão.