Câu chuyện về Võ Thị Sáu

VÕ THỊ SÁU – NGƯỜI CON GÁI ĐẤT ĐỎ VÀ MÙA HOA LÊ-KI-MA

Võ Thị Sáu (1933–1952), tên thật là Nguyễn Thị Sáu, quê ở Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Sinh ra trong những năm đất nước chìm trong chiến tranh, từ khi còn rất trẻ, chị đã tham gia hoạt động cách mạng, làm nhiệm vụ liên lạc, tiếp tế và hỗ trợ lực lượng kháng chiến. Năm 1950, chị bị bắt và bị kết án tử hình. Ngày 23/1/1952, Võ Thị Sáu hy sinh tại Côn Đảo khi mới 19 tuổi. Năm 1993, chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Có những câu chuyện lịch sử được bắt đầu bằng những con số: một năm sinh, một năm mất, một trận chiến, một ngày tháng. Nhưng cũng có những câu chuyện, càng đọc lại càng thấy phía sau những con số ấy là một con người bằng xương bằng thịt, từng có gia đình, có tuổi thơ, có những ước mơ rất đỗi bình thường.

Tôi biết đến cái tên Võ Thị Sáu từ những bài học lịch sử đầu tiên. Khi ấy, trong suy nghĩ của một người trẻ, chị đơn giản là một nữ anh hùng đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tôi nhớ cái tên ấy, nhớ hình ảnh người con gái hiên ngang trước kẻ thù, nhưng thú thật, đã có lúc tôi chỉ xem đó như một câu chuyện thuộc về quá khứ.

Cho đến khi tôi bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn về cuộc đời chị, tôi mới nhận ra rằng điều khiến câu chuyện Võ Thị Sáu lay động không chỉ nằm ở sự hy sinh, mà còn nằm ở tuổi trẻ của chị.

Chị sinh năm 1933 và hy sinh ngày 23 tháng 1 năm 1952. Chỉ một dòng thời gian ngắn ngủi như vậy nhưng chứa đựng cả một tuổi trẻ đã sống trong những năm tháng đất nước chìm trong chiến tranh. Chị còn quá trẻ để một người hôm nay có thể tưởng tượng hết những gì chị đã trải qua.

Và tôi bắt đầu tự hỏi: Nếu chị được sinh ra trong thời bình thì sao? Nếu không có chiến tranh, liệu cô gái Đất Đỏ năm ấy sẽ có một cuộc đời như thế nào? Có lẽ chị cũng sẽ có những ngày đến trường, có bạn bè, có những buổi chiều trở về nhà, có những ước mơ giản dị của một cô gái mới lớn. Có lẽ chị cũng từng nghĩ về tương lai theo cách rất bình thường.

Nhưng lịch sử đã đặt chị vào một thời đại khác. Một thời đại mà sự bình yên của quê hương không phải điều có sẵn, mà là điều cả một thế hệ phải đứng lên bảo vệ.

Võ Thị Sáu, tên thật là Nguyễn Thị Sáu, sinh năm 1933 tại vùng Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Chị lớn lên trong một gia đình lao động và trong bối cảnh đất nước có nhiều biến động. Khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ, chiến tranh dần len vào cuộc sống của người dân, khiến tuổi thơ của nhiều người trẻ không còn bình yên như trước.

Theo các tư liệu lịch sử, khi còn rất trẻ, Võ Thị Sáu đã tham gia hoạt động cách mạng tại quê hương. Chị làm nhiệm vụ liên lạc, tiếp tế và hỗ trợ lực lượng cách mạng. Những công việc ấy tưởng như nhỏ bé, nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh lại chứa đựng rất nhiều hiểm nguy.

Đọc đến đây, tôi không khỏi dừng lại. Mười bốn tuổi. Ở tuổi ấy, một người trẻ hôm nay có thể vẫn đang ngồi trong lớp học, lo lắng về một bài kiểm tra, háo hức cho một chuyến đi cùng bạn bè hay bắt đầu nghĩ về nghề nghiệp tương lai. Còn Võ Thị Sáu đã bước vào một con đường mà mỗi nhiệm vụ đều có thể đặt mình trước hiểm nguy.

Sự khác biệt ấy khiến tôi hiểu rằng tuổi trẻ không phải lúc nào cũng giống nhau. Có những thế hệ được lớn lên trong hòa bình. Cũng có những thế hệ phải trưởng thành giữa chiến tranh. Võ Thị Sáu thuộc về thế hệ thứ hai.

Có lẽ điều khiến tôi ấn tượng nhất khi tìm hiểu về Võ Thị Sáu chính là chị không bắt đầu câu chuyện của mình với tư cách một người anh hùng. Chị bắt đầu như một cô gái rất trẻ.

Những nhiệm vụ của chị ban đầu là liên lạc, tiếp tế, nắm tình hình và hỗ trợ lực lượng cách mạng. Những việc ấy có thể nghe rất bình thường nếu nhìn từ hiện tại, nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh, đó đều là những công việc đầy nguy hiểm.

Chị càng hoạt động, kẻ địch càng chú ý. Những câu chuyện về Võ Thị Sáu thường nhắc đến sự gan dạ của chị trong các hoạt động chống địch tại quê hương. Nhưng điều tôi muốn nhớ nhất không phải là những chiến công được kể bằng những con số, mà là hình ảnh một cô gái nhỏ tuổi đã sớm hiểu rằng quê hương mình đang cần những người đứng lên bảo vệ.

Chị đã chọn đứng về phía quê hương. Không phải vì chị không biết sợ, mà bởi trong hoàn cảnh ấy, tình yêu quê hương đã lớn hơn nỗi sợ của một người trẻ. Tôi nghĩ đó chính là điều làm nên sức mạnh của một con người: không phải họ không có những yếu mềm, mà là dù có những yếu mềm, họ vẫn lựa chọn điều mình tin là đúng.

Năm 1950, Võ Thị Sáu bị bắt và bị giam giữ tại nhiều nơi, sau đó chuyển đến Khám Chí Hòa. Từ một cô gái hoạt động giữa quê hương, chị trở thành một người tù chính trị. Đó là một bước ngoặt rất lớn.

Từ đây, chị không còn được tự do đi lại, không còn được trở về nhà, không còn được sống những ngày tháng bình thường bên gia đình. Nhưng hoàn cảnh tù đày không khiến tinh thần của chị bị khuất phục.

Tôi từng nghĩ rằng một người dũng cảm là người không biết sợ. Nhưng có lẽ không phải. Dũng cảm có thể là khi một người biết mình đang ở trong hoàn cảnh khó khăn, biết phía trước có thể là những điều mình không mong muốn, nhưng vẫn giữ được niềm tin của mình.

Trong nhà tù, những người cùng cảnh ngộ đã tiếp tục động viên nhau. Những tư liệu về cuộc đời chị cho biết trong thời gian bị giam, chị được những người tù khác dạy chữ và cùng tham gia đấu tranh đòi cải thiện điều kiện sống trong nhà tù. Giữa một nơi tưởng như chỉ có mất mát và tuyệt vọng, con người vẫn tìm cách truyền cho nhau kiến thức, niềm tin và hy vọng.

Chiến tranh có thể lấy đi tự do của một con người, nhưng không dễ dàng lấy đi được tinh thần của họ.

Tháng 4 năm 1951, Võ Thị Sáu bị thực dân Pháp đưa ra xét xử và kết án tử hình. Sau đó, chị bị đưa ra Côn Đảo. Một bản án tử hình, và người đứng trước bản án ấy lại là một cô gái còn rất trẻ.

Tôi đã thử đặt mình vào hoàn cảnh đó nhưng không thể. Bởi chúng tôi đang sống trong một thời đại mà tương lai thường được tính bằng những kế hoạch rất dài: học đại học, tìm một công việc, đi đây đó, xây dựng gia đình, theo đuổi những điều mình yêu thích. Còn với Võ Thị Sáu, tương lai dần bị thu hẹp lại chỉ còn tính bằng những ngày.

Nhưng chị vẫn sống những ngày ấy với một tinh thần kiên cường. Ngày 21 tháng 1 năm 1952, chị bị đưa ra Côn Đảo. Đêm cuối cùng trước khi hy sinh, những tư liệu lưu lại câu chuyện chị hát trong xà lim. Ngày 22 tháng 1, chị được kết nạp vào Đảng trong nhà tù Côn Đảo. Và ngày 23 tháng 1 năm 1952, bản án tử hình được thi hành.

Chỉ trong vài ngày ngắn ngủi ấy, cuộc đời của một người con gái đã đi đến điểm cuối. Nhưng cũng chính từ đó, cái tên Võ Thị Sáu bắt đầu bước vào ký ức của dân tộc theo một cách khác.

Tôi không muốn hình dung quá nhiều về khoảnh khắc ấy bằng những hình ảnh đau thương. Tôi muốn nhớ về nó bằng một hình ảnh khác: một cô gái trẻ đứng giữa Côn Đảo, trước mặt là một tương lai đã bị chiến tranh cướp mất, nhưng trong lòng vẫn giữ một niềm tin không bị khuất phục.

Sau khi Võ Thị Sáu hy sinh, tên tuổi của chị không mất đi. Hình ảnh người con gái Đất Đỏ tiếp tục được nhắc đến trong sách vở, trong những câu chuyện kể, trong các di tích và trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Đặc biệt, hình ảnh hoa lê-ki-ma gắn với câu chuyện về chị đã trở thành một biểu tượng quen thuộc trong đời sống văn hóa. Một loài hoa bình dị nhưng khi gắn với tên Võ Thị Sáu, nó khiến người ta nhớ đến một cô gái đã ra đi khi tuổi xuân còn dang dở.

Tôi thích cách lịch sử đôi khi được lưu giữ không chỉ bằng những con số. Một cái tên. Một địa danh. Một câu chuyện. Một loài hoa. Những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại có thể khiến một con người sống mãi trong ký ức của những người chưa từng gặp họ.

Đó cũng là lý do tôi nghĩ rằng lịch sử không nên chỉ nằm trong những trang sách. Lịch sử cần được kể lại bằng những câu chuyện gần gũi để thế hệ sau có thể hiểu rằng những nhân vật mình từng học không phải là những cái tên xa lạ, mà là những con người từng có gia đình, tuổi trẻ, ước mơ và những lựa chọn của riêng mình.

Nếu một ngày tôi có thể đứng trước nơi ghi dấu về người con gái Đất Đỏ, có lẽ tôi sẽ không biết phải nói gì thật lớn lao. Tôi chỉ muốn nói: “Chị Sáu ơi, chúng em vẫn nhớ.”

Chúng em nhớ rằng đã từng có một thế hệ trẻ sống trong những năm tháng mà sự bình yên phải được đánh đổi bằng rất nhiều mất mát. Chúng em nhớ rằng có những người chưa kịp sống hết tuổi thanh xuân đã chọn hy sinh để những người đến sau có thể được sống một cuộc đời khác.

Và chúng em cũng hiểu rằng mình đang may mắn như thế nào khi được sinh ra trong hòa bình.

Có thể chúng em không phải cầm súng như thế hệ của chị. Chúng em không phải bước vào chiến trường hay đối mặt với những hiểm nguy mà chị từng trải qua. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng em không có trách nhiệm với đất nước.

Trong thời bình, trách nhiệm của người trẻ có thể bắt đầu từ những điều gần gũi hơn: học tập nghiêm túc, sống tử tế, có trách nhiệm với cộng đồng, biết trân trọng lịch sử và không thờ ơ với những giá trị mà cha anh đã đánh đổi bằng cả tuổi trẻ.

Chiến tranh đã lùi xa. Những âm thanh của một thời bom đạn giờ chỉ còn trong những trang sách, những thước phim và ký ức của những người đã từng trải qua. Nhưng câu chuyện về Võ Thị Sáu vẫn còn đó.

Tôi nghĩ, điều khiến một câu chuyện lịch sử sống mãi không phải vì chúng ta nhắc lại nó thật nhiều lần, mà bởi mỗi thế hệ lại tìm thấy trong đó một ý nghĩa mới.

Với thế hệ của cha ông, Võ Thị Sáu là biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất. Còn với tôi – một người trẻ được sinh ra khi đất nước đã hòa bình – chị là lời nhắc nhở về giá trị của cuộc sống hiện tại.

Mỗi ngày chúng ta được đến trường, được trở về nhà, được ngồi bên gia đình, được theo đuổi một ước mơ… tất cả những điều bình thường ấy thực ra đều rất đáng quý. Bởi đã từng có những người trẻ không có cơ hội được sống một cuộc đời bình thường như chúng ta.

Võ Thị Sáu là một trong số đó.

Chị ra đi khi tuổi xuân còn rất trẻ, nhưng câu chuyện của chị đã vượt qua giới hạn của một cuộc đời. Từ một cô gái của vùng đất Đất Đỏ, chị trở thành một phần của ký ức dân tộc.

Hôm nay, khi viết lại câu chuyện về Võ Thị Sáu, tôi không muốn chỉ kể lại một nhân vật lịch sử. Tôi muốn kể về một người trẻ đã sống trong một thời đại khác, để từ đó nhìn lại tuổi trẻ của chính mình.

Chúng tôi không sống trong “thời hoa lửa”. Nhưng chúng tôi được thừa hưởng những ngày bình yên mà “thời hoa lửa” đã đánh đổi.

Vì thế, cách tốt nhất để tưởng nhớ những người như Võ Thị Sáu có lẽ không phải chỉ là nhớ về họ trong những ngày kỷ niệm, mà là sống thật có ý nghĩa với những năm tháng mà mình đang có.

Bởi có những người đã dùng tuổi trẻ của mình để bảo vệ Tổ quốc. Còn chúng ta – những người trẻ của thời bình – hãy dùng tuổi trẻ của mình để xây dựng, gìn giữ và tiếp nối những gì thế hệ trước đã trao lại.

Một câu chuyện được kể lại là một ký ức được giữ gìn. Một ký ức được giữ gìn là một thế hệ được tiếp nối.

Và giữa dòng chảy của thời gian, cái tên Võ Thị Sáu vẫn còn ở lại – như một mùa hoa lê-ki-ma, nhắc chúng ta nhớ rằng có những tuổi trẻ tuy đã đi qua, nhưng chưa bao giờ thực sự mất đi.