Cầu Hiền Lương: Chứng nhân lịch sử nối hai bờ sông Bến Hải

Theo ghi chép trong sách “Đại Nam nhất thống chí”, vào năm 1928, chính quyền phủ Vĩnh Linh đã huy động hàng ngàn nhân công để dựng nên cây cầu đầu tiên bắc qua sông Bến Hải. Cầu Hiền Lương ban đầu chỉ rộng 2 mét, được làm bằng cọc sắt và gỗ, thiết kế đơn sơ dành riêng cho người đi bộ. Không lâu sau, thực dân Pháp đã cho nâng cấp cầu, giúp các loại xe nhỏ có thể lưu thông.

Đến năm 1950, để phục vụ mục tiêu giao thông và quân sự, cầu Hiền Lương được xây dựng lại bằng bê tông cốt thép, trở thành tuyến kết nối quan trọng trên trục Bắc – Nam. Cây cầu mới dài 162 mét, rộng 3,6 mét, chịu được tải trọng 10 tấn. Tuy nhiên, nó chỉ tồn tại trong thời gian ngắn trước khi bị lực lượng du kích đánh sập nhằm ngăn chặn đà tiến công của thực dân Pháp.

Tháng 5 năm 1952, cây cầu được tái thiết với cấu trúc kiên cố hơn: 7 nhịp, dài 178 mét, mặt lát gỗ thông, lan can hai bên cao 1,2 mét. Cầu mới rộng 4 mét, có thể chịu tải lên đến 18 tấn và chính cây cầu này đã trở thành biểu tượng sống động của một thời chia cắt lịch sử.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết, đất nước tạm thời chia đôi tại vĩ tuyến 17. Sông Bến Hải, cùng cây cầu Hiền Lương bắc ngang qua, được chọn làm giới tuyến quân sự tạm thời. Theo hiệp định, giới tuyến không phải là biên giới quốc gia và chỉ tồn tại đến khi tổ chức cuộc tổng tuyển cử thống nhất hai miền.

Tuy nhiên, cuộc tổng tuyển cử ấy đã không diễn ra. Với ý đồ chia cắt lâu dài, chính quyền Ngô Đình Diệm ở miền Nam, dưới sự hậu thuẫn của Mỹ, đã từ chối thực hiện cam kết. Năm 1956, họ tuyên bố “khóa tuyến”, chính thức biến vĩ tuyến 17 thành ranh giới quốc gia trên thực tế. Từ đó cầu Hiền Lương trở thành cây cầu chia đôi đất nước trong suốt 21 năm.

Không chỉ là giới tuyến địa lý, cầu Hiền Lương trước năm 1975 còn là nơi khắc sâu những nỗi đau chia cắt và tinh thần đoàn kết bất khuất. Cách một dòng sông thôi nhưng người thân đã bị chia xa: vợ chồng ly biệt, mẹ con mỗi người một bờ, anh em chỉ biết nhìn nhau qua khúc sông nhỏ. Người dân hai bên bờ tìm mọi cách liên lạc: có khi bằng ánh mắt, tiếng gọi, có khi là những kỷ vật trao tay hay chiếc áo ngày tiễn người đi tập kết. Mỗi tín hiệu, mỗi ánh nhìn là một lần đánh cược với hiểm nguy, khi quanh họ là hàng rào thép gai, đồn bốt và súng đạn.

Cảm nhận sâu sắc nỗi đau ấy, nhạc sĩ Hoàng Hiệp đã viết nên ca khúc bất hủ “Câu hò bên bờ Hiền Lương” vào năm 1957, trong một chiều nhớ nhà ở Vĩnh Linh. Ca từ mộc mạc mà lay động: “Thuyền ơi, thuyền ơi có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền”, là tiếng lòng của người ở lại, người ra đi và cũng là khúc nguyện cầu cho ngày thống nhất. Bài hát trở thành tiếng nói chung của triệu trái tim, góp thêm lửa cho hành trình đấu tranh và khát vọng đoàn tụ.

Nhà điện ảnh Thụy Điển Joris Ivens từng xúc động thốt lên khi đến đây: “Vĩ tuyến 17 là nơi trưng bày sự man rợ tột cùng của đế quốc Mỹ và lòng dũng cảm đến mức thần thánh của nhân dân Việt Nam.” Hôm nay, cầu Hiền Lương không còn chia cắt hai miền nhưng vẫn đứng đó như một biểu tượng bất tử của tình yêu nước, niềm tin và sự hy sinh vì độc lập, tự do. Mỗi khách du lịch Quảng Trị dừng chân nơi đây đều cảm nhận rõ hơn về giá trị của hòa bình, điều tưởng như giản đơn nhưng đã được đánh đổi bằng cả máu, nước mắt và nỗi đau của cả một dân tộc.