Cậu học trò làng Nhị Khê

Lương Văn Can sinh năm 1854, quê ở làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, vùng đất nay thuộc Hà Nội. Ông có tên được một số tài liệu ghi là Lương Ngọc Can, tự Ôn Như, hiệu Sơn Lão. Ông sinh ra trong một gia đình có điều kiện kinh tế vừa phải. Cha ông là Lương Văn Tích, người đã phải cầm cố tài sản để hai con có điều kiện học hành.

Con đường học tập của Lương Văn Can bắt đầu từ nền giáo dục Nho học vốn rất phổ biến trong xã hội Việt Nam thế kỷ XIX. Ban đầu ông học ở trường của ba cụ Tú trong làng. Sau đó, ông theo học trường của cụ Cử Vũ Thạch Nguyễn Huy Đức. Với năng lực học tập nổi bật, ông từng đứng đầu lớp và được cử làm trưởng môn của trường.

Năm 17 tuổi, Lương Văn Can đã tham gia kỳ thi Hương. Bốn năm sau, ông đỗ Cử nhân. Thành tích ấy cho thấy ông là một người có học vấn đáng kể theo tiêu chuẩn của xã hội đương thời.

Đối với một thanh niên đỗ Cử nhân vào thời ấy, con đường thông thường có thể là tiếp tục khoa cử và tìm kiếm một vị trí trong bộ máy nhà nước. Nhưng cuộc đời Lương Văn Can sau đó lại đi theo một hướng khác.

Ông ngày càng nhận thấy xã hội Việt Nam đang đứng trước những biến động lớn. Đất nước chịu sự xâm lược và thống trị của thực dân Pháp, trong khi hệ thống giáo dục và khoa cử truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế.

Những kiến thức Nho học mà ông tiếp nhận thời trẻ vẫn trở thành nền tảng quan trọng cho tư duy của ông. Nhưng về sau, Lương Văn Can không dừng lại ở việc truyền bá nền học vấn cũ. Ông hướng tới việc đưa kiến thức mới, khoa học mới và cách học mới đến với người Việt.

Chính quá trình chuyển biến từ một người học Nho thành một nhà giáo dục theo khuynh hướng canh tân đã tạo nên một trong những nét đặc biệt nhất trong cuộc đời Lương Văn Can.