Cậu học trò nghèo bên sông Trà Khúc

Mùa thu năm 1919, tại xã Tịnh Long bên dòng sông Trà Khúc hiền hòa, cậu bé Nguyễn Nguyễn Biện cất tiếng khóc chào đời. Lớn lên trong một gia đình thợ mộc nghèo, cậu sớm chứng kiến cảnh nước mất nhà tan, người dân lầm than dưới ách đô hộ của thực dân Pháp.

Thông minh và có chí khí, Nguyễn Nguyễn Biện thi đỗ vào trường Kỹ nghệ thực hành Huế. Tại đây, lòng yêu nước gặp được lý tưởng cách mạng như ngọn lửa gặp gió. Chàng thanh niên trẻ hăng hái tham gia phong trào dân chủ, gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương rồi bị thực dân Pháp bắt giam, tù đày qua nhiều nhà lao từ Huế, Nha Trang đến Ba Tơ. Nhưng xiềng xích không khuất phục được ý chí của người chiến sĩ trẻ.

"Anh Năm Trà" của đồng bào Nam Bộ

Khi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, ông lấy bí danh là Trần Văn Trà – một cái tên vừa gợi nhớ quê hương Quảng Ngãi, vừa như một lời thề son sắt với cách mạng. Kháng chiến bùng nổ, ông được cử vào Nam Bộ. Từ một người lính, bằng tài năng quân sự bẩm sinh và sự dũng cảm, ông nhanh chóng trở thành Khu trưởng Khu 8, rồi Khu trưởng Khu 7.

Đối với đồng bào và chiến sĩ miền Nam, ông không chỉ là một chỉ huy nghiêm khắc mà là "anh Năm Trà" bình dị, gần gũi. Ông lội bùn Đồng Tháp Mười, băng qua những cánh rừng miền Đông gian khổ, cùng ăn, cùng ở, cùng chiến đấu với nhân dân. Dưới sự chỉ huy của ông, quân và dân Nam Bộ đã làm phá sản nhiều âm mưu hiểm độc của kẻ thù.

Vị tướng mưu lược và bản lĩnh tại Trại David

Bước sang cuộc kháng chiến chống Mỹ, đỉnh cao trong cuộc đời quân ngũ của Thượng tướng Trần Văn Trà chính là giai đoạn sau khi Hiệp định Paris được ký kết năm 1973. Ông được giao trọng trách làm Trưởng đoàn đại biểu quân sự Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Ban Liên hiệp quân sự bốn bên, đóng trụ sở ngay tại Trại David (Sài Gòn) – ngay trong lòng sào huyệt của đối phương.

Tại "ốc đảo" bị bao vây này, đối mặt với những cuộc khiêu khích và đe dọa vũ lực, tướng Trần Văn Trà vẫn luôn thể hiện một phong thái ung dung, tự tại nhưng vô cùng sắc bén. Trên bàn đàm phán, ông dùng lý lẽ đanh thép và luật pháp quốc tế để đấu tranh, buộc đối phương phải thi hành điều khoản rút quân, tạo tiền đề vững chắc cho cuộc tổng tiến công lịch sử.

Giờ phút lịch sử tại Dinh Độc Lập

Mùa xuân năm 1975, tướng Trần Văn Trà giữ chức Phó Tư lệnh Chiến dịch Hồ Chí Minh, trực tiếp chỉ huy hướng tiến công phía Nam Sài Gòn. Ngày 30 tháng 4, Sài Gòn giải phóng, đất nước hoàn toàn độc lập.

Trưa ngày 1 tháng 5 năm 1975, tại Dinh Độc Lập, Thượng tướng Trần Văn Trà gặp lại Tổng thống chính quyền Sài Gòn vừa đầu hàng – ông Dương Văn Minh. Trong bầu không khí lịch sử ấy, thay vì một thái độ áp đặt của người chiến thắng, tướng Trà đã nói một câu đầy tính nhân văn và hòa hợp dân tộc:

"Giữa chúng ta không có kẻ thua người thắng, mà chỉ có nhân dân Việt Nam chúng ta thắng đế quốc Mỹ thôi."

Câu nói ấy đã đi vào lịch sử, thể hiện chiều sâu văn hóa và tấm lòng bao dung của một vị tướng cách mạng.

Ngọn đuốc sáng mãi

Sau ngày hòa bình, ông tiếp tục cống hiến cho đất nước trên các cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Tổng Tham mưu trưởng, và là một trong những người đặt nền móng thành lập Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Những năm tháng cuối đời, ông dành nhiều tâm huyết để viết hồi ký, ghi lại chân thực những gian khổ, hy sinh của đồng đội để thế hệ mai sau không bao giờ quên giá trị của độc lập, tự do.

Năm 1996, Thượng tướng Trần Văn Trà trút hơi thở cuối cùng, để lại niềm tiếc thương vô hạn. Đời ông như một dòng sông Trà Khúc, âm thầm bồi đắp phù sa cho mảnh đất miền Nam và luôn kiên cường chảy qua mọi thác ghềnh của lịch sử.