Cậu học trò Phạm Văn Đồng và một đồng học bổng dành cho sách báo
Trước khi trở thành một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước, Phạm Văn Đồng từng là một cậu học trò nổi tiếng học giỏi tại Trường Quốc học Huế. Những năm tháng trên ghế nhà trường đã để lại ở ông không chỉ nền tảng tri thức mà còn hình thành một thói quen đặc biệt: ham đọc sách báo, thích tìm hiểu và luôn quan tâm đến những điều đang diễn ra trong xã hội.
Năm 1921, sau khi tốt nghiệp Trường Tiểu học Đông Ba, Phạm Văn Đồng thi đỗ vào Trường Quốc học Huế. Trong thời gian học tại đây, ông được đánh giá là một học sinh thông minh, chăm chỉ, đặc biệt giỏi tiếng Pháp. Tài liệu tiểu sử do Chương trình viết tiểu sử các đồng chí lãnh đạo của Đảng ghi lại rằng một số cựu học sinh Quốc học Huế những năm 1922-1924 vẫn nhớ hình ảnh một học trò cao, mảnh khảnh, da ngăm đen, ít nói nhưng học rất giỏi, nhất là môn Pháp văn.
Điều thú vị là dù ít nói và không thường xuyên tham gia những cuộc tranh luận của học sinh, Phạm Văn Đồng lại rất nhiệt tình giúp đỡ bạn bè. Ngoài giờ học, ông còn tham gia đội bóng của lớp và của trường. Hình ảnh ấy cho thấy một Phạm Văn Đồng thời trẻ khá khác với hình dung về một nhà lãnh đạo thường xuất hiện trong các tài liệu lịch sử: một cậu học trò giản dị, yêu thể thao, ham đọc và sống chan hòa với bạn bè.
Nhưng có lẽ câu chuyện đáng nhớ nhất lại nằm ở cách ông sử dụng khoản học bổng của mình. Khi học tại Quốc học Huế, Phạm Văn Đồng được cấp học bổng mỗi tháng 4 đồng bạc Đông Dương. Theo tài liệu tiểu sử chính thức, ông đưa 3 đồng cho chị dâu, chỉ giữ lại 1 đồng để mua sách báo và dùng vào những khoản chi tiêu cá nhân.
Một chi tiết rất nhỏ, nhưng nếu nhìn lại cuộc đời Phạm Văn Đồng sau này, đó lại là một chi tiết có ý nghĩa. Trong hoàn cảnh học sinh thời ấy, thay vì dành toàn bộ học bổng cho những nhu cầu cá nhân, người học trò trẻ đã lựa chọn chia sẻ phần lớn số tiền với gia đình và dành một phần cho sách báo. Thói quen đọc và tự học ấy dường như đã trở thành một nét xuyên suốt cuộc đời ông.
Tài liệu của tỉnh Quảng Ngãi nhân kỷ niệm 120 năm Ngày sinh Phạm Văn Đồng cũng nhấn mạnh rằng từ thời trẻ, ông đã là người thông minh, ham hiểu biết, đọc nhiều và luôn đào sâu suy nghĩ. Chính quá trình tự học ấy góp phần giúp ông sớm tiếp cận những tư tưởng tiến bộ và hòa mình vào phong trào yêu nước của học sinh.
Năm 1924, khi đang học những năm cuối tại Quốc học Huế, gia đình bất ngờ nhận tin cha qua đời. Phạm Văn Đồng cùng người anh trở về quê Mộ Đức chịu tang. Đường về khi ấy không hề thuận tiện: tuyến đường sắt Huế - Đà Nẵng chưa nối đến Quảng Ngãi, nên hai anh em phải kết hợp đi tàu, đi đò và đi bộ. Mùa hè năm đó, Phạm Văn Đồng tốt nghiệp bậc Thành Chung tại Quốc học Huế khi mới 18 tuổi.
Sau khi rời Huế, ông ra Hà Nội và thi đỗ vào học bậc tú tài tại Trường Bưởi. Những năm 1925-1926, chàng thanh niên quê Quảng Ngãi bắt đầu bước ra khỏi phạm vi trường học để hòa mình vào phong trào yêu nước. Ông tham gia các cuộc bãi khóa của học sinh, đấu tranh đòi thực dân Pháp trả tự do cho cụ Phan Bội Châu và tham gia để tang cụ Phan Chu Trinh.
Từ một cậu học trò mê sách báo đến một thanh niên trực tiếp tham gia phong trào yêu nước, con đường trưởng thành của Phạm Văn Đồng diễn ra từng bước nhưng rõ nét. Tri thức mà ông tích lũy trong những năm tháng học đường không nằm yên trong sách vở, mà dần chuyển thành nhận thức về thời cuộc và trách nhiệm đối với đất nước.
Nhìn lại câu chuyện về 3 đồng dành cho gia đình và 1 đồng dành cho sách báo, có thể thấy một nét đẹp trong tuổi trẻ Phạm Văn Đồng: học để hiểu biết, đọc để mở rộng tầm nhìn và biết chia sẻ với gia đình. Chính từ những điều bình dị ấy, cậu học trò Quốc học Huế ngày nào từng bước trưởng thành thành một người trí thức cách mạng, một nhà lãnh đạo lớn của đất nước. Và có lẽ, trước khi có một Phạm Văn Đồng trên chính trường, đã có một Phạm Văn Đồng rất giản dị trên ghế nhà trường – một cậu học trò ít nói, học giỏi, mê sách báo và luôn nuôi trong mình khát vọng hiểu biết.
