Câu hỏi dưới tượng đài

Buổi chiều ở công viên Lê Thị Riêng, Phú đang cùng các bạn chuẩn bị phần giới thiệu cho hoạt động tìm hiểu lịch sử của trường. Cậu đã tập mấy câu tiếng Anh suốt giờ ra chơi. Vậy mà khi một du khách nước ngoài dừng trước tượng đài, chỉ vào tấm bảng rồi hỏi: “Who is she?” — bà ấy là ai? — Phú bỗng quên mất câu mở đầu.

Cậu nhìn xuống tờ ghi chú trong tay, hít một hơi rồi nói chậm rãi: “She was Lê Thị Riêng, a revolutionary from Bạc Liêu.” Du khách mỉm cười, chờ cậu nói tiếp. Phú chỉ vào phần tiểu sử. Bà sinh năm 1925 tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu. Theo báo cáo thành tích hiện lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, bà xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo; cha tham gia cách mạng rồi mất tích, mẹ mất sớm, bà sống nhờ gia đình người chú. Những chi tiết ấy làm Phú hiểu thêm về tuổi thơ của bà, nhưng cậu không tự hình dung hay kể thêm điều tư liệu không ghi. [1]

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bà là một trong những hội viên đầu tiên của tổ chức Phụ nữ cứu quốc tại Bạc Liêu. Về sau, bà đảm nhận nhiều trọng trách trong phong trào phụ nữ Nam Bộ. Hồ sơ ghi bà từng là Chủ tịch Ban Chấp hành Phụ nữ cứu quốc tỉnh Bạc Liêu, rồi tham gia công tác ở cấp Nam Bộ và phong trào phụ nữ giải phóng miền Nam. Phú lựa những từ tiếng Anh đơn giản để giải thích. Đôi lúc cậu phải dừng lại tìm từ, nhưng vị khách vẫn kiên nhẫn lắng nghe. [1]

Khi Phú kể đến quãng đời hoạt động ở Sài Gòn, du khách khẽ hỏi: “Was she afraid?” — bà có sợ không? Câu hỏi khiến cậu khựng lại. Cậu biết tư liệu ghi rằng tháng 5 năm 1967, bà bị bắt khi hoạt động tại nội thành Sài Gòn; bà bị tra tấn nhưng vẫn giữ vững khí tiết, không để lộ bí mật của tổ chức. Bà hy sinh ngày 1 tháng 2 năm 1968 tại khu vực đường Hồng Bàng, Sài Gòn. Nhưng cậu không biết bà đã cảm thấy gì trong những giờ phút ấy. [1] [2]

Phú thành thật nói bằng tiếng Anh còn vụng: “I don’t know if she was afraid. The record says she did not reveal the secrets.” — Em không biết bà có sợ hay không. Tư liệu chỉ ghi rằng bà không để lộ bí mật. Nói xong, cậu hơi lo mình đã trả lời chưa hay. Nhưng vị khách gật đầu, rồi nhìn lại tấm bảng như thể chính câu trả lời ngắn ấy khiến bà đọc chậm hơn.

Cô giáo bước đến, nghe Phú kể lại câu hỏi. Cô không sửa câu trả lời của cậu, chỉ nói: “Mình không cần đoán thay nhân vật. Điều đáng quý là kể đúng điều mình biết, và thành thật với điều mình chưa biết.” Phú nhìn tờ giấy trong tay. Lúc chuẩn bị bài, cậu cứ nghĩ hướng dẫn viên giỏi phải nói trôi chảy. Bây giờ cậu hiểu, đôi khi biết dừng lại đúng lúc cũng là một cách tôn trọng lịch sử.

Trước khi rời công viên, vị khách xin Phú ghi lại tên nguồn tư liệu. Cậu viết tên bài báo dẫn hồ sơ lưu trữ, rồi đưa tờ giấy cho bà. Bà cảm ơn và nói rằng bà sẽ nhớ câu chuyện về người phụ nữ quê Bạc Liêu — cùng sự cẩn thận của cậu học sinh khi kể chuyện ấy. Phú nghe được vài từ, nhưng hiểu ý. Cậu thấy vui, không phải vì mình nói tiếng Anh thật giỏi, mà vì đã giúp một người khách hiểu thêm về quê hương bằng những điều có căn cứ.

Tối hôm đó, Phú viết lại bài cho lớp. Cậu không bắt đầu bằng những lời ca ngợi thật lớn. Cậu kể về cô gái quê Vĩnh Mỹ, về người cán bộ góp sức xây dựng phong trào phụ nữ, rồi dừng lại ở câu hỏi “Bà có sợ không?”. Cậu viết rằng lịch sử không cho mình biết mọi suy nghĩ riêng của bà; điều còn lại trong tư liệu là việc bà giữ vững khí tiết trước cực hình. Với Phú, không tô vẽ thêm không làm câu chuyện kém xúc động — trái lại, sự thật khiến lòng can đảm hiện lên rõ hơn.

Hôm sau, khi đọc bài trước lớp, Phú không còn lo mình sẽ quên vài từ tiếng Anh. Cậu đã hiểu câu chuyện mình kể và biết đâu là tư liệu, đâu là cảm nghĩ của bản thân. Dưới tượng đài Lê Thị Riêng, một câu hỏi của người khách xa lạ đã giúp cậu nhận ra rằng ký ức quê hương có thể đến với bất kỳ ai — nếu ta kể bằng sự chân thành, chính xác và lòng trân trọng.

Thông điệp

Kể lịch sử không phải là đoán thay người đã khuất, mà là tìm hiểu tư liệu, nói đúng điều đã biết và thành thật với điều chưa rõ. Qua tấm gương Lê Thị Riêng, câu chuyện nhắc ta rằng lòng can đảm được nhận ra qua việc làm; gìn giữ và sẻ chia ký ức bằng sự chân thành cũng là cách trân trọng hòa bình.

Ghi chú tư liệu

Các mốc tiểu sử được đối chiếu với báo cáo thành tích lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III và nguồn báo chí dẫn tư liệu. Phú, vị du khách nước ngoài và cuộc trò chuyện tại công viên là tình huống hư cấu; không có lời thoại nào được gán cho Lê Thị Riêng.

[1] Báo Nhân Dân, “Những tư liệu về nữ Anh hùng Lê Thị Riêng tại cơ quan lưu trữ” (24/07/2026), dẫn hồ sơ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III.

[2] Báo Dân trí, “Tượng nữ liệt sĩ Lê Thị Riêng cao hơn 8m ở quê nhà Bạc Liêu” (16/08/2026), trích thông tin trên bảng tiểu sử tại tượng đài.