Câu hỏi vang lên giữa quảng trường và tiếng đáp "Không!" của cả triệu người

Trần Văn Giàu sinh ngày 11/9/1911 tại xã An Lục Long, huyện Châu Thành, tỉnh Long An (nay Tân An), trong một gia đình trung lưu. Năm 1928-1929, ông sang Pháp du học, tham gia biểu tình tại Paris năm 1930 và bị bắt, trục xuất về nước. Cũng năm đó, ông bí mật gia nhập Đảng Cộng sản. Từ thuở thiếu thời, ông đã tích cực tham gia phong trào yêu nước, nổi bật là cuộc biểu tình trước Dinh Tổng thống Pháp đòi hủy án tử hình nhà yêu nước Nguyễn Thái Học cùng các chiến sĩ khởi nghĩa Yên Bái.

Tháng 3/1941, ông tổ chức vượt ngục Tà Lài cùng 7 đồng chí, sau đó tìm cách bắt lại liên lạc và trở lại hoạt động tại Sài Gòn. Năm 1945, ông giữ nhiệm vụ Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ. Trần Văn Giàu trở thành linh hồn của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 tại Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định và các tỉnh Nam Bộ.

Tại một cuộc mít-tinh lớn sau ngày độc lập, ông đã hỏi những người dự lễ: "Đồng bào ở đây có ai thừa nhận một quan toàn quyền cai trị xứ ta không? Có ai chịu bó tay để cho chế độ thực dân - ra mặt hay giấu mặt - trở lại không?" Sau mỗi câu hỏi của ông, cả triệu người đồng thanh đáp lại: "Không! Không! Không!" vang dội một góc trời. Ông kết thúc bài diễn văn bằng lời kêu gọi: "Quốc dân hãy sẵn sàng chiến đấu!... Đứng lên! Ngày độc lập bắt đầu từ nay!"

Ngày 23/9/1945, đúng như lo ngại, thực dân Pháp núp bóng quân Anh nổ súng quay trở lại xâm lược; Trần Văn Giàu một lần nữa đứng mũi chịu sào với trọng trách Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, thay mặt Xứ ủy và Ủy ban Kháng chiến Hành chánh Nam Bộ ra lời kêu gọi mở màn cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của đồng bào, chiến sĩ Nam Bộ — đặt dấu ấn lịch sử cho tinh thần "Nam Bộ đi trước" trong cuộc kháng chiến toàn quốc.