CẦU MA THIÊN LÃNH: CON ĐƯỜNG DANG DỞ VÀ DẤU TÍCH LAO ĐỘNG KHỔ SAI Ở CÔN ĐẢO

CẦU MA THIÊN LÃNH: CON ĐƯỜNG DANG DỞ VÀ DẤU TÍCH LAO ĐỘNG KHỔ SAI Ở CÔN ĐẢO

Chuyên mục: Di tích lịch sử – Câu chuyện thời hoa lửa

Giữa những cánh rừng xanh thẳm dưới chân núi Chúa, Côn Đảo, hai mố cầu bằng đá vẫn đứng đó qua gần một thế kỷ, lặng lẽ chứng kiến sự đổi thay của thời gian. Cây cầu chưa từng được hoàn thành, nhưng những dấu tích còn lại đã trở thành chứng nhân của một thời kỳ tù đày khắc nghiệt. Cầu Ma Thiên Lãnh không chỉ là công trình dang dở dưới chế độ thực dân Pháp mà còn là nơi lưu giữ ký ức đau thương về hàng trăm người tù bị cưỡng bức lao động giữa núi rừng hiểm trở.

Hình 1. Hai mố cầu đá còn lại tại di tích Cầu Ma Thiên Lãnh, chứng tích của công trình xây dựng dang dở dưới thời thực dân Pháp. Ảnh tư liệu di tích Côn Đảo.

Con đường xuyên núi và mục đích của chính quyền thuộc địa

Trong lịch sử hệ thống nhà tù Côn Đảo, những công trình do tù nhân xây dựng không chỉ phản ánh quá trình khai thác và tổ chức cai trị của chính quyền thực dân mà còn ghi dấu một chế độ lao động khổ sai hết sức hà khắc. Cầu Ma Thiên Lãnh là một trong những chứng tích tiêu biểu của thời kỳ ấy.

Năm 1930, thực dân Pháp bắt đầu triển khai việc mở đường từ khu vực ngã ba Núi Chúa qua đèo Ông Đụng, hướng về phía Tây đảo Côn Sơn. Đây là khu vực có địa hình núi cao, rừng rậm, nhiều đoạn dốc và khe sâu, việc đi lại cũng như vận chuyển vật liệu gặp nhiều trở ngại.

Theo tư liệu lịch sử Côn Đảo, tuyến đường được mở nhằm phục vụ nhiều mục đích của bộ máy cai trị. Trước hết, chính quyền thuộc địa muốn khai thác nguồn gỗ và đá trong vùng núi để cung cấp vật liệu xây dựng nhà tù, công sở và các công trình trên đảo. Đồng thời, con đường còn phục vụ việc thiết lập những vị trí kiểm soát, theo dõi và ngăn chặn tù nhân tìm đường vượt ngục.

Một số tài liệu lịch sử còn đề cập yêu cầu phòng thủ, tăng cường khả năng kiểm soát địa bàn và các khu vực ven biển. Như vậy, công trình không đơn thuần xuất phát từ nhu cầu giao thông mà gắn trực tiếp với hoạt động quản lý, khai thác và duy trì hệ thống nhà tù Côn Đảo.

Để thực hiện kế hoạch ấy, chính quyền nhà tù sử dụng sức lao động của những người đang bị giam giữ. Những người tù vốn phải chịu cảnh thiếu ăn, bệnh tật và giam cầm tiếp tục bị đưa vào rừng sâu để khai phá địa hình, vận chuyển đá và xây dựng công trình.

Từ đó, một con đường được hình thành giữa núi rừng, nhưng cái giá phải trả không chỉ là công sức lao động mà còn là sinh mạng của nhiều con người.

Hai mố cầu bằng đá và những tháng ngày khổ sai

Trên tuyến đường vượt qua khu vực đèo Ông Đụng, chính quyền thực dân cho xây dựng một cây cầu bằng đá. Do địa hình hiểm trở, công việc đòi hỏi phải vận chuyển những khối vật liệu nặng qua các đoạn đường dốc, đồng thời thực hiện việc xây dựng tại những vị trí có nguy cơ xảy ra tai nạn.

Những người tù phải lao động trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Họ đối mặt với khí hậu khắc nghiệt, rừng núi hoang vu, chế độ ăn uống không bảo đảm và sự thúc ép thường xuyên của lực lượng cai ngục.

Theo những ghi chép về di tích, công việc lao dịch diễn ra giữa nguy cơ đá đè, cây đổ, tai nạn trên sườn núi. Cùng với đó là tình trạng đói khát, kiệt sức và bệnh tật. Những trận đòn, hình phạt và sự cưỡng bức lao động khiến hoàn cảnh của người tù càng trở nên khốn cùng.

Điều đáng chú ý là trong điều kiện ấy, việc xây cầu không được đặt trên nguyên tắc bảo vệ sức khỏe và tính mạng người lao động. Đối với bộ máy cai trị nhà tù, tù nhân bị sử dụng như nguồn nhân lực phục vụ các công trình, trong khi quyền được sống và được đối xử nhân đạo bị xâm phạm nghiêm trọng.

Trải qua nhiều năm xây dựng, cây cầu mới hình thành được hai mố đá, mỗi mố cao khoảng 8 mét. Phần kết cấu nối hai mố cầu không được hoàn thành.

Hai công trình bằng đá ấy trở thành dấu tích đặc biệt. Chúng cho thấy quy mô dự kiến của cây cầu, đồng thời nhắc nhớ về những năm tháng lao động cưỡng bức mà người tù phải trải qua.

Nhìn từ hiện tại, những khối đá còn lại có thể khiến người ta nghĩ đến một công trình giao thông bỏ dở. Nhưng đặt trong hoàn cảnh lịch sử, đó còn là chứng tích vật chất của một chế độ nhà tù đã sử dụng lao động khổ sai như phương thức khai thác và trừng phạt con người.

Con số 356 và những sinh mạng không thể lãng quên

Gắn với Cầu Ma Thiên Lãnh là một con số thường xuyên được nhắc đến trong các tài liệu giới thiệu di tích: 356 người tù đã bỏ mạng trong quá trình xây dựng.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận con số ấy một cách thận trọng về phương diện sử học. Theo thông tin của Ban Quản lý Du lịch Côn Đảo, đây là con số ước lệ được hình thành từ sự nhẩm tính của những người tù, không phải kết quả của một cuộc thống kê đầy đủ đã xác minh danh tính từng người.

Sách Huyền thoại Côn Đảo cũng ghi nhận con số 356 dưới góc độ truyền thuyết lịch sử gắn với cây cầu. Vì vậy, không nên xem đây là số liệu chính xác tuyệt đối.

Dẫu vậy, điều cốt lõi mà những tư liệu này phản ánh vẫn hết sức rõ ràng: quá trình xây dựng Cầu Ma Thiên Lãnh đã gây ra những tổn thất nặng nề về sinh mạng người tù trong điều kiện lao động cưỡng bức.

Phía sau con số được lưu truyền ấy là những số phận mà nhiều trường hợp không còn đủ thông tin để xác định tên tuổi, quê quán hay hoàn cảnh qua đời. Họ có thể là những người lao động bình thường, những người yêu nước hoặc những chiến sĩ cách mạng bị đày ra Côn Đảo trong các giai đoạn khác nhau.

Không thể tùy tiện gán cho họ những câu chuyện hay lời nói cụ thể khi chưa có tư liệu xác nhận. Nhưng có thể khẳng định rằng, chính những con người bị tước đoạt tự do ấy đã phải trực tiếp gánh chịu sự tàn khốc của chế độ lao dịch nhà tù.

Bởi vậy, việc tưởng nhớ những người đã mất không chỉ nằm ở một con số. Điều quan trọng hơn là nhìn nhận đúng bản chất lịch sử của công trình, tôn trọng những chứng cứ còn lại và gìn giữ ký ức về những con người từng chịu đựng đau thương nơi đảo tù.

Hình 2. Khu vực bia tưởng niệm tại Cầu Ma Thiên Lãnh, nơi tưởng nhớ những người tù đã thiệt mạng trong quá trình xây dựng công trình. Ảnh tư liệu di tích Côn Đảo.

Ma Thiên Lãnh – tên gọi mang ký ức đau thương

Tên gọi Ma Thiên Lãnh cũng là một phần đặc biệt trong câu chuyện lịch sử của di tích.

Theo tư liệu do Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo giới thiệu, tên gọi này do những người tù đặt, lấy cảm hứng từ địa danh Ma Thiên Lãnh ở Triều Tiên, được nhắc đến trong truyện Tiết Nhân Quý chinh Đông với hình ảnh núi non hiểm trở, đường đi khó khăn.

Việc lựa chọn tên gọi ấy phản ánh cách những người tù hình dung về hoàn cảnh lao động và không gian mà họ phải đối mặt. Những sườn núi cheo leo, con đường hiểm trở và sự khắc nghiệt của chế độ lao dịch khiến địa danh trở thành biểu tượng của một thời kỳ đau thương.

Trong đời sống tinh thần của tù nhân Côn Đảo, Ma Thiên Lãnh không chỉ tồn tại như một địa điểm lao động. Nó còn đi vào lời ca, trở thành phương tiện bày tỏ nỗi đau, sự phẫn uất và ý thức phản kháng đối với chế độ thực dân.

Tư liệu của cơ quan quản lý di tích ghi nhận những người tù đã sáng tác bài hát mang tên Cầu Ma Thiên Lãnh. Nội dung bài hát lên án sự đày đọa, nhắc đến máu xương của những người bị giam cầm và thể hiện tinh thần đấu tranh chống áp bức.

Sự xuất hiện của bài hát mang ý nghĩa đáng chú ý. Trong hoàn cảnh bị tước đoạt tự do, người tù vẫn tìm cách lưu giữ ký ức tập thể, tố cáo bất công và truyền lại cho nhau ý chí phản kháng.

Nếu những mố cầu bằng đá là chứng tích vật chất của lao động khổ sai, thì tên gọi và bài hát Ma Thiên Lãnh chính là những dấu vết tinh thần của một cộng đồng người tù từng phải sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt.

Năm 1945 – Công trình dừng lại giữa núi rừng

Công trình Cầu Ma Thiên Lãnh kéo dài qua nhiều năm nhưng không bao giờ hoàn thành.

Tháng Tám năm 1945, thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám tạo ra bước ngoặt lớn trong lịch sử dân tộc. Tại Côn Đảo, những biến chuyển chính trị cũng tác động trực tiếp đến hoạt động của hệ thống nhà tù và các công trình do chính quyền thuộc địa tổ chức.

Theo tư liệu lịch sử địa phương, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, việc xây dựng Cầu Ma Thiên Lãnh chấm dứt. Khi ấy, công trình mới có hai mố đá, chưa hình thành một cây cầu hoàn chỉnh.

Điều đặc biệt là sự dang dở này lại trở thành yếu tố quan trọng tạo nên giá trị lịch sử của di tích.

Một cây cầu thông thường được xây dựng để nối liền những khoảng cách địa lý. Nhưng Cầu Ma Thiên Lãnh, dù không thực hiện được chức năng ấy, vẫn kết nối những thế hệ hôm nay với ký ức của những người đã chịu đựng lao dịch nơi đảo tù.

Hai mố cầu còn lại như một lời nhắc nhở về giới hạn của quyền lực cưỡng bức. Chính quyền thực dân có thể huy động tù nhân để thực hiện những công trình phục vụ bộ máy cai trị, nhưng những dấu tích vật chất ấy về sau lại trở thành bằng chứng lịch sử của sự áp bức mà họ từng gây ra.

Từ một công trình phục vụ mục đích khai thác và kiểm soát, Cầu Ma Thiên Lãnh dần trở thành địa điểm tưởng niệm, nơi hậu thế tìm hiểu quá khứ và tưởng nhớ những sinh mạng đã mất.

Từ dấu tích khổ sai đến di sản lịch sử

Sau khi chiến tranh kết thúc, Côn Đảo từng bước chuyển mình từ vùng đất gắn với hệ thống nhà tù thành một địa phương có ý nghĩa đặc biệt về lịch sử, văn hóa và sinh thái.

Trong quá trình ấy, việc bảo tồn các công trình nhà tù và những địa điểm lao động khổ sai giữ vai trò quan trọng. Bởi lịch sử Côn Đảo không chỉ được phản ánh qua phòng giam, xà lim hay những bức tường đá, mà còn hiện diện ở các tuyến đường, công trường và những nơi tù nhân từng bị cưỡng bức lao động.

Ngày 29/4/1979, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành quyết định công nhận khu di tích Côn Đảo thuộc nhóm di tích đặc biệt quan trọng của quốc gia.

Tiếp đó, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg, xếp hạng Di tích lịch sử Nhà tù Côn Đảo là di tích quốc gia đặc biệt. Cầu Ma Thiên Lãnh là một trong những địa điểm lịch sử được giới thiệu và bảo tồn trong hệ thống di tích Côn Đảo.

Hình 3. Đường dẫn tới khu vực di tích Cầu Ma Thiên Lãnh giữa không gian rừng núi Côn Đảo ngày nay. Ảnh tư liệu cảnh quan Côn Đảo.

Ngày nay, cảnh quan quanh di tích đã có nhiều thay đổi. Rừng cây tiếp tục phủ xanh những triền núi, các tuyến đường được cải thiện, Côn Đảo trở thành điểm đến của nhiều người muốn tìm hiểu lịch sử và thiên nhiên.

Tuy nhiên, những dấu tích còn lại của cây cầu vẫn cần được nhìn nhận với thái độ trân trọng và nghiêm cẩn.

Giá trị của di tích không nằm ở vẻ đồ sộ của kiến trúc hay mức độ hoàn thiện của công trình. Giá trị ấy nằm ở khả năng phản ánh một giai đoạn lịch sử có thật, góp phần làm sáng tỏ điều kiện sống và lao động của tù nhân dưới chế độ thuộc địa.

Bảo tồn Cầu Ma Thiên Lãnh vì thế không đơn thuần là bảo vệ những khối đá cũ. Đó còn là trách nhiệm gìn giữ ký ức lịch sử, truyền lại cho các thế hệ sau những bài học về quyền con người, lòng yêu nước và cái giá của độc lập, tự do.

Hai mố cầu còn đó – lịch sử không thể lãng quên

Cầu Ma Thiên Lãnh không phải là cây cầu nổi tiếng bởi sự hoàn chỉnh hay những thành tựu kỹ thuật. Trái lại, chính sự dang dở đã khiến công trình trở thành một chứng tích đặc biệt trong lịch sử Côn Đảo.

Giữa núi rừng hôm nay, hai mố đá còn lại gợi nhớ những tháng năm người tù phải lao động trong đói khát, bệnh tật và sự cưỡng bức. Những dấu tích ấy cũng nhắc chúng ta rằng phía sau mỗi công trình của chế độ nhà tù là những số phận con người, nhiều người trong số đó đã không có cơ hội trở về quê hương.

Thời gian có thể làm biến đổi cảnh quan, phủ xanh những con đường và xóa mờ nhiều dấu vết của quá khứ. Nhưng lịch sử sẽ không mất đi khi những chứng tích còn được bảo tồn, nghiên cứu và kể lại một cách trung thực.

Cầu Ma Thiên Lãnh vì thế không chỉ thuộc về quá khứ của Côn Đảo. Đó còn là một phần ký ức chung của dân tộc, nhắc nhở các thế hệ hôm nay biết trân trọng cuộc sống hòa bình và những hy sinh đã góp phần làm nên nền độc lập của đất nước.

Cây cầu chưa từng nối liền hai phía núi rừng, nhưng dấu tích của nó đã nối liền quá khứ với hiện tại, để những câu chuyện về con người và lịch sử Côn Đảo không bị lãng quên.