Câu nói bật ra giữa một cuộc tranh luận về việc có nên đi đánh giặc hay ở nhà giữ con

Út Tịch tên thật là Nguyễn Thị Út, sinh ngày 19/4/1931 tại xã Tam Ngãi, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh. Cha mẹ bà đều là người ở đợ cho địa chủ Hàm Giỏi, và chính bà cũng sinh ra trong nhà địa chủ, từ nhỏ đã phải làm việc quần quật để trừ nợ cho gia đình. Là người có tính khí mạnh mẽ, phản kháng nhất trong ba chị em, bà nhiều lần dám đánh trả lại khi bị nhà địa chủ đánh đập, với quan điểm giản dị: "Nó đánh mình, mình đánh nó!" Cha mất khi bà mới 13 tuổi; cùng năm đó, nhờ sự giúp đỡ của cán bộ Việt Minh, bà được chuộc thân, thoát khỏi kiếp sống nô tỳ, và từ đó chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tuyên truyền cách mạng.

Dù phải một mình chăm lo cho đàn con nhỏ trong hoàn cảnh chồng thường xuyên vắng nhà vì công tác, bà vẫn tích cực tham gia hoạt động binh vận, du kích, trực tiếp cầm súng đánh nhiều trận, đồng thời khéo léo vận động không ít binh lính đối phương bỏ ngũ trở về với gia đình. Khi được hỏi vì sao một người phụ nữ với gánh nặng gia đình như vậy vẫn quyết tâm cầm súng ra trận, bà đã đáp lại bằng một câu nói giản dị nhưng đầy khí phách: "Còn cái lai quần cũng đánh" — ý chí chiến đấu đến cùng, không khoan nhượng, dù phải hy sinh tất cả những gì mình có.

Câu nói ấy về sau được nhà văn, liệt sĩ Nguyễn Thi ghi lại và xây dựng thành hình tượng trung tâm trong tác phẩm "Người mẹ cầm súng", góp phần đưa hình ảnh người mẹ Nam Bộ vừa nuôi con vừa cầm súng chiến đấu trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ độc giả. Trong một trận bom đánh vào nơi bà cùng gia đình trú ẩn, một mảnh bom đã cướp đi sinh mạng của bà cùng một người con gái; bà hy sinh khi các cuộc kháng chiến vẫn còn tiếp diễn, để lại di sản tinh thần bất khuất được lưu truyền qua nhiều thế hệ.