Câu trả lời trước lời đe dọa đào mộ tổ tiên và tính mạng người anh ruột

Phan Đình Phùng, hiệu Châu Phong, sinh ra trong một gia đình nho học tại làng Đông Thái, La Sơn (nay thuộc Đức Thọ, Hà Tĩnh). Ông đỗ Đình nguyên năm 1877, từng làm quan tri huyện rồi ngự sử tại triều đình Huế, nổi tiếng cương trực, nhiều lần thẳng thắn tố cáo những việc khuất tất. Năm 1883, do bất đồng với quyền thần Tôn Thất Thuyết về việc phế truất vua, ông bị cắt chức, đuổi về quê.

Năm 1885, khi vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương kêu gọi kháng Pháp, dù từng có hiềm khích với Tôn Thất Thuyết, ông đã gạt bỏ chuyện riêng, hưởng ứng chống Pháp, truyền hịch khởi nghĩa ngay tại quê hương Đông Thái. Quân Pháp, để dập tắt phong trào, đã bắt được người anh ruột của ông — Phan Đình Thông — rồi đưa ra tối hậu thư tàn nhẫn: hoặc ông phải đầu hàng, hoặc chúng sẽ đào mộ phần cha mẹ ông và chém đầu người anh.

Đứng trước lựa chọn nghiệt ngã ấy, ông đã trả lời dứt khoát: "Nay tôi có một ngôi mộ rất to nên giữ là đất nước Việt Nam, tôi có một ông anh rất to đang bị nguy vong là cả mấy mươi triệu đồng bào. Nếu về sửa sang phần mộ nhà mình thì ngôi mộ cả nước kia ai giữ? Về để cứu ông anh của mình thì mấy mươi triệu anh em trong nước ai cứu? Bây giờ tôi chỉ có một chết mà thôi..." Trước sự khẳng khái không lay chuyển đó, quân Pháp đã thực hiện đúng lời đe dọa: đào mồ mả tổ tiên và hãm hại người anh của ông. Nhưng ông vẫn không hề nao núng, tiếp tục dẫn dắt nghĩa quân xây dựng căn cứ tại vùng núi rừng hiểm trở Hương Sơn - Hương Khê, kháng chiến lâu dài.

Nghĩa quân của ông còn huy động được hàng trăm thợ rèn, thợ mộc, thợ đúc đồng từ nhiều làng nghề để lập xưởng chế tạo vũ khí, trong vài tháng đã tự chế được hàng trăm khẩu súng theo kiểu mẫu 1874 của Pháp — một thành tựu quân sự hiếm có đối với một cuộc khởi nghĩa nông dân thời kỳ đó. Trong một trận giao tranh ngày 28/12/1895, ông bị thương nặng rồi hy sinh. Khởi nghĩa Hương Khê thất bại ngay sau đó, nhưng vẫn được đánh giá là đỉnh cao, tiêu biểu nhất của phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ 19.