Câu truyện số 165

NGƯỜI ĐÀN ÔNG MANG CẢ DÒNG SÔNG ĐẾN CHIẾN TRƯỜNG

(Câu chuyện về kỹ sư Trần Đại Nghĩa và những ngày đầu xây dựng nền công nghiệp quốc phòng Việt Nam)

Tháng 9 năm 1945, đất nước vừa giành được độc lập thì ngay lập tức phải đối mặt với muôn vàn khó khăn. Kho vũ khí nghèo nàn, nhà máy hầu như không có, đội ngũ kỹ sư lại càng hiếm. Trong khi đó, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang đến rất gần.

Giữa lúc ấy, một người Việt Nam đang có cuộc sống ổn định tại nước Pháp quyết định trở về Tổ quốc theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đó là Trần Đại Nghĩa, tên thật là Phạm Quang Lễ, một kỹ sư từng được đào tạo trong môi trường kỹ thuật hàng đầu châu Âu.

Con tàu đưa ông trở về Việt Nam cuối năm 1946 không mang theo máy móc hiện đại, cũng không chở theo dây chuyền sản xuất. Hành trang quý giá nhất của ông là kiến thức, hàng chục cuốn sổ ghi chép kỹ thuật và niềm tin rằng người Việt Nam hoàn toàn có thể tự chế tạo vũ khí để bảo vệ đất nước.

Những ngày đầu ở chiến khu Việt Bắc, xưởng quân giới chỉ là những căn nhà tre lợp lá giữa rừng. Thiết bị thiếu thốn đến mức nhiều chi tiết phải rèn bằng búa tay, lò đúc được xây bằng đất, còn nguyên liệu thì tận dụng từ những mảnh thép thu được sau các trận đánh.

Trần Đại Nghĩa không nản lòng. Ông cùng các cộng sự vừa nghiên cứu, vừa hướng dẫn công nhân, trực tiếp đứng bên lò đúc, sửa từng bản vẽ và thử nghiệm từng mẫu vũ khí. Có những đêm, ánh lửa từ lò rèn sáng đỏ cả góc rừng. Tiếng búa gõ vào thép hòa lẫn tiếng côn trùng, tạo nên âm thanh rất đặc biệt của một "nhà máy" giữa chiến khu.

Thành quả đầu tiên là những khẩu súng chống tăng, súng không giật và nhiều loại đạn dược do chính người Việt Nam thiết kế, chế tạo. Chúng chưa thể sánh với dây chuyền công nghiệp hiện đại của các cường quốc, nhưng đủ để làm thay đổi tương quan trên nhiều chiến trường.

Một cán bộ quân giới từng nhớ lại rằng điều khiến mọi người khâm phục không chỉ là tài năng của Trần Đại Nghĩa, mà còn là sự giản dị. Ông ăn cơm với rau rừng, ngủ trên sàn nứa như mọi người, nhiều lần thức trắng đêm để tìm nguyên nhân một khẩu pháo thử nghiệm chưa đạt yêu cầu.

Những vũ khí do ông và ngành quân giới chế tạo đã góp phần quan trọng trong các chiến dịch lớn, từ Biên giới năm 1950 đến Điện Biên Phủ năm 1954. Nhưng mỗi khi được khen ngợi, ông chỉ mỉm cười và cho rằng công lao thuộc về cả tập thể những người thợ quân giới vô danh.

Ngày nay, khi nhắc đến nền công nghiệp quốc phòng Việt Nam, người ta luôn nhắc đến Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa như một trong những người đặt nền móng đầu tiên. Ông đã chứng minh rằng, trong hoàn cảnh gian khổ nhất, tri thức và lòng yêu nước có thể tạo nên những điều tưởng như không thể.

DẤU ẤN LỊCH SỬ

• Thời gian: 1946–1954.