Cây thuốc nam của Mẹ Raglai

Giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt, khi chiến khu Bác Ái còn chìm trong muôn vàn khó khăn, núi rừng không chỉ che chở cán bộ, chiến sĩ mà còn trao cho con người những nguồn thuốc quý giá.

Không có bệnh viện khang trang.

Không có những tủ thuốc đầy đủ.

Không phải lúc nào cũng có thuốc men từ đồng bằng đưa lên.

Nhưng giữa đại ngàn Bác Ái vẫn có những “kho thuốc” đặc biệt được cất giữ từ bao đời trong trí nhớ của đồng bào.

Đó là những loại lá rừng, thân cây, vỏ cây, rễ cây và những bài thuốc nam truyền thống.

Một trong những người am hiểu sâu sắc kho tàng ấy là Mẹ Chamaléa Thị Dế.

Mẹ là người phụ nữ Raglai gắn bó cả cuộc đời với núi rừng Bác Ái. Từ nhỏ, mẹ đã được người đi trước chỉ dạy cách nhận biết từng loại cây, từng loại lá, nơi nào mọc, mùa nào có thể hái và cách sử dụng chúng trong những trường hợp khác nhau.

Đối với người miền núi, đó không đơn thuần là những kiến thức về cây cỏ.

Đó là kinh nghiệm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Là vốn quý của cộng đồng.

Và trong những năm chiến tranh, vốn quý ấy đã trở thành một phần quan trọng trong công tác chăm sóc sức khỏe cho cán bộ, chiến sĩ ở chiến khu.

Kho thuốc giữa đại ngàn

Bác Ái là vùng đất núi rừng hiểm trở, nơi cuộc sống của đồng bào gắn bó mật thiết với thiên nhiên.

Mỗi khi đi rừng, Mẹ Chamaléa Thị Dế có thể nhận biết rất nhiều loại cây thuốc bằng những dấu hiệu mà người ngoài khó nhận ra.

Có loại lá nhìn rất bình thường nhưng lại được người Raglai sử dụng để hỗ trợ cầm máu khi bị thương.

Có loại cây được dùng trong những bài thuốc truyền thống khi người bệnh bị sốt.

Có loại lá, rễ hoặc thân cây được sử dụng để chữa những chứng đau bụng, rối loạn tiêu hóa thường gặp trong điều kiện sinh hoạt thiếu thốn.

Mẹ nhớ từng loại cây.

Nhớ hình dáng của lá.

Nhớ màu sắc.

Nhớ mùi đặc trưng.

Nhớ cả những nơi chúng thường mọc.

Đó là một “cuốn sách” không được viết trên giấy mà được ghi nhớ bằng kinh nghiệm sống.

Trong những năm chiến tranh, khi thương binh và cán bộ bị bệnh phải điều trị trong điều kiện thiếu thốn, những kiến thức ấy càng trở nên quý giá.

Mẹ không giữ riêng cho gia đình mình.

Mẹ đem những điều mình biết truyền lại cho lực lượng quân y tỉnh.

Từ những bài thuốc dân gian của đồng bào Raglai, cán bộ quân y có thêm kinh nghiệm để tìm kiếm và sử dụng nguồn dược liệu sẵn có trong núi rừng.

Những cây thuốc tưởng như vô danh dần trở thành những người bạn âm thầm của chiến khu.

Người mẹ và những người lính

Có những người lính sau một trận hành quân dài trở về với cơ thể mệt mỏi, sốt cao hoặc đau bụng.

Có người bị xây xát, thương tích trong lúc làm nhiệm vụ.

Trong điều kiện thiếu thuốc men, mỗi phương pháp chữa trị có sẵn tại địa phương đều đáng quý.

Những lúc ấy, hình ảnh người mẹ Raglai lặng lẽ đi vào rừng tìm lá thuốc trở nên thân thuộc với cán bộ, chiến sĩ.

Mẹ hiểu rằng những người lính đang chiến đấu cũng như những người con của mình.

Họ từ nhiều nơi đến Bác Ái.

Họ sống giữa núi rừng.

Họ chịu đựng gian khổ, thiếu thốn và hiểm nguy.

Vì thế, khi có người bị bệnh, bị thương, mẹ tìm cách giúp đỡ bằng những gì mình có.

Có khi đó chỉ là một nắm lá rừng.

Một ít vỏ cây.

Một vài loại rễ được phơi khô.

Những thứ tưởng chừng nhỏ bé ấy, trong hoàn cảnh chiến tranh, lại mang ý nghĩa rất lớn.

Mẹ không nói những lời lớn lao.

Mẹ chỉ tận tình hướng dẫn cách nhận biết cây thuốc, cách chuẩn bị và cách sử dụng theo kinh nghiệm truyền thống.

Người quân y ghi nhớ.

Người chiến sĩ học hỏi.

Rồi những kiến thức ấy được tiếp tục truyền cho những người khác.

Cứ như vậy, từ một người mẹ nơi núi rừng, những bài thuốc dân gian dần trở thành một phần kinh nghiệm của công tác chăm sóc sức khỏe trong chiến khu.

Bài học từ những chiếc lá rừng

Điều quý giá nhất Mẹ Chamaléa Thị Dế truyền lại không chỉ nằm ở từng loại cây thuốc.

Đó còn là cách nhìn và cách sống của người Raglai đối với núi rừng.

Rừng nuôi sống con người.

Rừng che chở con người.

Và rừng cũng có thể chữa lành những đau đớn của con người.

Nhưng để nhận được những món quà ấy, con người phải biết trân trọng và hiểu biết về thiên nhiên.

Mẹ biết nơi nào có cây thuốc.

Biết khi nào nên hái.

Biết phần nào của cây được người dân sử dụng.

Biết cách bảo quản và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.

Những kiến thức ấy được hình thành qua hàng chục năm gắn bó với núi rừng.

Không có giáo trình.

Không có phòng thí nghiệm.

Không có những dụng cụ hiện đại.

Chỉ có sự quan sát, kinh nghiệm và quá trình truyền dạy của cộng đồng.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, những tri thức bản địa ấy đã phát huy giá trị theo một cách rất đặc biệt.

Nó giúp con người tận dụng những nguồn lực có sẵn ngay nơi mình sinh sống.

Và quan trọng hơn, nó cho thấy sức mạnh của sự đoàn kết giữa bộ đội, quân y và nhân dân.

Từ tri thức của mẹ đến sức khỏe chiến khu

Một người mẹ có thể không trực tiếp tham gia chiến đấu.

Nhưng mẹ có thể góp phần giữ sức khỏe cho những người đang chiến đấu.

Một loại cây mọc bên sườn núi có thể không được nhiều người biết đến.

Nhưng trong một thời điểm khó khăn, nó có thể trở thành nguồn hỗ trợ quý giá.

Một bài thuốc dân gian