CHÀ LÀ – NHỮNG NĂM THÁNG KHÔNG NGỪNG ĐỨNG LÊN GIỮ LẤY CUỘC SỐNG
Trong suốt quá trình lịch sử được ghi lại trong tài liệu, Chà Là không chỉ hiện lên qua những sự kiện lớn mà còn qua những năm tháng đời sống đầy biến động của con người. Nếu như những năm đầu là thời kỳ khai phá đất đai, thì khi thực dân Pháp lập đồn điền cao su Bình Linh, cuộc sống của người dân bắt đầu thay đổi theo hướng khó khăn hơn. Đất đai bị chiếm dụng, người dân mất đi nguồn sống chính, buộc phải trở thành công nhân làm thuê trong điều kiện bị bóc lột nặng nề.
Chính trong hoàn cảnh đó, những cuộc đấu tranh đầu tiên xuất hiện. Công nhân cao su không còn cam chịu mà đã nhiều lần đứng lên phản đối sự hà khắc của chủ đồn điền, đòi quyền lợi chính đáng. Dù chưa có tổ chức lãnh đạo chặt chẽ, nhưng đó là bước khởi đầu cho sự chuyển biến về nhận thức của quần chúng, từ chịu đựng sang phản kháng.
Khi ánh sáng cách mạng đến với Chà Là vào những năm 1934–1935, thông qua hoạt động tuyên truyền của đồng chí Nguyễn Văn Lên (Tư Địa), phong trào bắt đầu có định hướng rõ ràng hơn. Người dân không chỉ đấu tranh vì quyền lợi trước mắt mà dần hiểu được mục tiêu lâu dài. Đến năm 1938, tổ chức Đảng được hình thành, tạo nên sự thay đổi căn bản trong phong trào cách mạng tại địa phương.
Tháng 8 năm 1945, khi thời cơ đến, người dân Chà Là nhanh chóng tham gia vào cuộc Tổng khởi nghĩa. Các lực lượng vũ trang được thành lập với những vũ khí thô sơ, nhưng tinh thần thì không hề nhỏ. Công nhân cao su Bình Linh nổi dậy, buộc chủ đồn điền phải bỏ chạy. Đây là thời điểm mà người dân từ chỗ bị áp bức đã trực tiếp giành lại quyền làm chủ.
Nhưng ngay sau đó, chiến tranh lại bùng nổ. Khi thực dân Pháp quay trở lại, Chà Là trở thành địa bàn bị kiểm soát chặt chẽ với nhiều đồn bót được dựng lên. Từ đó, cuộc sống của người dân không còn bình yên. Địch thường xuyên càn quét, đốt phá, bắn giết, khiến nhiều gia đình rơi vào cảnh mất nhà cửa, thiếu thốn đủ bề.
Đỉnh điểm của sự khốc liệt là giai đoạn 1947–1948 khi địch thực hiện chính sách “ba sạch”. Người dân không chỉ phải đối mặt với sự tàn phá của chiến tranh mà còn phải chống chọi với cái đói, bệnh tật và thiếu thốn. Có những thời điểm, cuộc sống chỉ dựa vào vài củ mì, vài trái bắp. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, tinh thần của người dân không hề suy sụp.
Lực lượng cách mạng tại Chà Là không tan rã mà chuyển sang hoạt động bí mật, phân tán lực lượng, tích trữ lương thực, chuẩn bị cho kháng chiến lâu dài. Người dân không chỉ là hậu phương mà còn trực tiếp tham gia vào các hoạt động như nuôi giấu cán bộ, tiếp tế lương thực, giữ liên lạc. Những đóng góp ấy không được ghi thành từng câu chuyện riêng, nhưng lại xuất hiện xuyên suốt tài liệu như một phần không thể thiếu của phong trào.
Trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp, phong trào tại Chà Là dần phục hồi và phát triển mạnh hơn. Các trận phục kích liên tiếp được tổ chức trên tuyến lộ 26, tiêu diệt nhiều sinh lực địch. Những chiến thắng đó không chỉ có ý nghĩa quân sự mà còn góp phần nâng cao tinh thần của quân dân địa phương.
Đặc biệt, năm 1953, việc bắt và xử lý tên ác ôn tại đồn điền Bình Linh đã tạo nên sự chuyển biến rõ rệt trong lòng quần chúng. Người dân không còn sợ hãi mà tin tưởng hơn vào lực lượng cách mạng. Cũng trong năm đó, trận phục kích tại Bàu Xe Hơi tiếp tục khẳng định sự trưởng thành của lực lượng vũ trang địa phương.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, tưởng chừng cuộc sống sẽ ổn định hơn, nhưng thực tế lại tiếp tục khó khăn khi chính quyền Mỹ – Diệm tiến hành đàn áp phong trào cách mạng. Tại Chà Là, cán bộ được phân công ở lại bám dân, tổ chức đấu tranh chính trị. Người dân tiếp tục tham gia các phong trào chống bắt lính, chống khủng bố.
Năm 1957, cuộc đấu tranh chống bắt lính do phụ nữ dẫn đầu đã diễn ra. Dù chưa thành công, nhưng sự kiện này cho thấy vai trò của quần chúng, đặc biệt là phụ nữ, trong phong trào cách mạng.
Đến năm 1959, Nghị quyết 15 ra đời, mở ra con đường đấu tranh mới. Và đêm 26 tháng 1 năm 1960, trận Tua Hai nổ ra, đánh dấu bước chuyển quan trọng. Chà Là có người trực tiếp tham gia chiến đấu và dân công hỏa tuyến, góp phần vào thắng lợi chung.
Từ đây, phong trào tại Chà Là bước sang một giai đoạn mới, nơi đấu tranh chính trị và vũ trang kết hợp chặt chẽ, tạo nên thế phát triển mạnh mẽ hơn.
Nhìn lại toàn bộ quá trình, có thể thấy điều nổi bật nhất của Chà Là không chỉ là những trận đánh hay sự kiện lớn, mà là sự liên tục của con người trong mọi hoàn cảnh. Dù là thời khai phá, thời bị bóc lột, thời khởi nghĩa, hay thời chiến tranh ác liệt, con người nơi đây vẫn không ngừng đứng lên, không ngừng thích nghi và không ngừng đấu tranh để giữ lấy cuộc sống của mình.
