Chân trần qua đèo Pha Đin: ký ức của những người lính xứ Nghệ
Tháng 5 năm 2024, dưới những tán phượng vĩ nở đỏ rực ở Quảng trường Hồ Chí Minh (TP Vinh), một nhóm cụ già tóc bạc gặp nhau để dâng hoa tượng đài Bác. Họ là chiến sĩ Điện Biên, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến của bảy mươi năm trước. Mắt đã mờ, chân đã run, nhưng chỉ cần ai hỏi về những ngày ấy, giọng các cụ lại hừng hực như thể chiến dịch mới kết thúc hôm qua.
Người lính hai mươi sáu tuổi
Cựu chiến binh Nguyễn Cảnh Thìn, 96 tuổi, ở phường Hưng Bình, vẫn nhớ rất rõ năm 1950 mình đã hăng hái lên đường nhập ngũ khi mới hai mươi sáu tuổi. Ông được biên chế vào Trung đoàn 174. Ông kể thời ấy ai ra đi cũng háo hức. Chiến tranh thì ai cũng nghĩ đến cái chết, nhưng không ai sợ, bởi nếu có mất thì chỉ là hy sinh bản thân, còn đổi lại là cả giang sơn, là Tổ quốc, một cái được rất lớn.
Tháng 3 năm 1954, ông cùng đơn vị đã có mặt ở chiến trường Điện Biên Phủ từ rất sớm và tham gia hai trận đánh quan trọng trước khi trận tấn công mở màn. Giữa thiếu thốn và hiểm nguy, những đôi chân trần cùng ý chí thép của ông và đồng đội đã góp phần đưa chiến dịch đến thắng lợi cuối cùng. Với ông, giây phút khó quên nhất là khi quân địch giơ cờ trắng đầu hàng, còn lá cờ Quyết chiến Quyết thắng tung bay trên nóc hầm chỉ huy. Niềm vui vỡ òa ấy đã theo ông suốt những năm tháng quân ngũ về sau, như một nguồn nghị lực để hoàn thành mọi nhiệm vụ.
Tiểu đội trưởng và hai quả lựu đạn
Ông Võ Nguộc, sinh năm 1930 ở xã Hưng Nghĩa, huyện Hưng Nguyên, nhập ngũ khi vừa tròn hai mươi hai tuổi, ở D32 thuộc Quân khu 4, rồi tham gia Chiến dịch Thượng Lào. Sau đó ông ở lại Đại đội 925, D5, Trung đoàn 174, Sư đoàn 36 và bước vào Chiến dịch Điện Biên Phủ. Với ông, được góp sức mình trong chiến dịch là vinh dự và là kỷ niệm sâu sắc nhất đời.
Ngày 13 tháng 3 năm 1954, khi bộ đội nổ súng mở màn, sư đoàn của ông nhận nhiệm vụ đánh vào các đồi Him Lam và Độc Lập. Lúc ấy ông là tiểu đội trưởng, có nhiệm vụ canh gác cho đồng đội đào hầm, đào giao thông hào. Giữa lúc đang làm việc thì một tốp lính Pháp xông lên tấn công. Ông ném hai quả lựu đạn, tiêu diệt một số tên, khiến số còn lại không dám tiến thêm. Đó là chiến công đầu tiên của ông trong chiến dịch.
Mở đường trên đèo Pha Đin
Có những người lính không cầm súng ở tuyến đầu nhưng cũng đứng giữa lằn ranh sống chết. Ông Phạm Ngọc Hòa, quê xã Đà Sơn, huyện Đô Lương, xung phong vào lực lượng thanh niên xung phong khi mới mười bảy tuổi. Tháng 10 năm 1953, ông lên đường. Cả xóm khi ấy có tới năm mươi người xung phong, nhưng chỉ bốn người được chọn, và ông là một trong số đó.
Ở rừng núi Tây Bắc, ông cùng đồng đội mở đường, san lấp hố bom, phá những quả bom nổ chậm trên đèo Pha Đin, tuyến đường huyết mạch chuyển vũ khí, đạn dược, lương thực và thuốc men ra chiến trường. Ông kể ai cũng quyết tâm làm hết sức mình, không ngại gian khổ, không ngại hy sinh.
Nỗi nghẹn ngào khi nhắc đồng đội
Trong lời kể của các cụ, có những lúc giọng bỗng nghẹn lại. Một người từng là thanh niên xung phong kể rằng cả đội đã ăn cơm, chuyện trò rất vui trong chiến hào. Nhưng khi ra làm nhiệm vụ thì chỉ trong gang tấc là có thể hy sinh, và anh em lại cáng nhau trở về. Những người đã ngã xuống khi ấy còn rất trẻ, còn bao ước mơ và hoài bão. Nỗi thương đồng đội ấy vẫn còn nguyên sau bảy mươi năm.
Hậu phương của chiến thắng
Những người lính ra tiền tuyến không đi một mình. Theo số liệu trong bài báo, chỉ trong thời gian ngắn nhân dân Nghệ An đã nhập kho 1.460 tấn thóc phơi khô, quạt sạch, vận chuyển 5.000 tấn lương thực và bổ sung 5.438 thanh niên cho chiến dịch. Tỉnh huy động 6.600 dân công với hơn 1,5 triệu ngày công để mở đường ra trận. Riêng ngày Mùng 1 Tết nguyên đán 1954, có 32.000 dân công lên đường, trong đó 2.000 người đi xe đạp thồ, cùng hàng nghìn tân binh, thanh niên xung phong và công nhân kỹ thuật quân giới.
Sau bảy mươi năm, tuổi tác đã làm thưa dần hàng ngũ ấy. Tại thời điểm bài báo, Nghệ An còn 708 chiến sĩ Điện Biên, 408 thanh niên xung phong và 148 dân công hỏa tuyến từng trực tiếp tham gia chiến dịch. Mặt trận Tổ quốc tỉnh cùng các địa phương đã thăm hỏi, tặng quà các cụ và thắp hương cho các liệt sĩ, với tổng kinh phí gần 3,8 tỉ đồng.
Nhìn những người lính già ấy, ta hiểu rằng chiến thắng không chỉ thuộc về những trận đánh được ghi vào sử sách. Nó còn được làm nên từ một đôi chân trần trên đèo dốc, một quả lựu đạn ném đúng lúc, một vắt cơm chia cho đồng đội, và từ những người ở lại hậu phương đã quạt từng hạt thóc. Hỏi chuyện các cụ lúc này chính là cách ghi lại những mảnh ký ức ấy trước khi chúng thuộc về riêng thời gian.
