Chàng trai Mường Ải giữ yên bản Na Ngoi

Ở miền Tây Nghệ An, có những buổi sáng mây xuống thấp đến nỗi đứng bên hiên nhà cũng tưởng có thể đưa tay chạm vào. Dưới chân dãy Pù Xai Lai Leng, các bản người Mông nép theo sườn núi, mái nhà xa xa lẫn trong màu xanh của rừng.

Vừ Chông Pao lớn lên giữa núi rừng ấy. Tên thuở nhỏ của ông là Vừ Lầu Pó. Ông quen từng con dốc, từng khe nước và hiểu tiếng chân người đi trong rừng như người dưới xuôi hiểu tiếng gió qua bờ tre. Nhưng tuổi thơ của ông không chỉ có tiếng khèn hay những mùa ngô. Những năm thực dân Pháp còn chiếm đóng, vùng biên giới thường xuyên bất ổn. Người dân phải rời bản, lẩn tránh những toán người có vũ trang và luôn lo sợ gia đình bị chia lìa.

Đến năm 1948, Vừ Chông Pao mới mười tám tuổi. Trong khi nhiều người chọn cách đi sâu vào rừng để tránh nguy hiểm, chàng trai Mường Ải lại nghĩ khác. Nếu ai cũng bỏ bản mà đi, ruộng ngô ai trông, người già và trẻ nhỏ biết nương tựa vào đâu?

Ông tìm gặp những thanh niên cùng trang lứa, vận động họ hợp sức bảo vệ dân bản. Ban đầu, đội chỉ có ba người trong họ tộc và Vừ Chông Pao được cử làm đội trưởng. Vũ khí, phương tiện đều thiếu, đường liên lạc với chính quyền kháng chiến còn xa xôi. Thứ họ có nhiều nhất là sự am hiểu núi rừng và lòng tin của bà con.

Khi Ủy ban Kháng chiến được thành lập, nhóm thanh niên ở Na Ngoi, Mường Ải trở thành chỗ dựa gần gũi của dân bản. Họ canh gác, đưa tin, hướng dẫn người dân tránh xa nơi nguy hiểm và vận động trai tráng không nghe theo lời dụ dỗ của những lực lượng chống phá từ khu vực bên kia biên giới.

Công việc khó nhất không phải là trèo đèo hay thức trắng đêm. Khó nhất là làm sao nói để bà con tin. Trong một bản làng, người ta có quan hệ họ hàng, dòng tộc; có khi người đi theo phía bên kia lại chính là anh em, bà con của mình. Nếu chỉ dùng sự cứng rắn, lòng thù hận sẽ càng sâu.

Vừ Chông Pao hiểu điều đó nên kiên trì đi từng bản, tìm gặp từng gia đình. Ông phân tích rằng lời hứa về một cuộc sống sung sướng mà kẻ xấu đưa ra chỉ là sự lừa phỉnh. Theo họ rồi quay lại làm hại người thân thì cái bụng chẳng thể nào yên được. Cách nói của ông không cầu kỳ. Đó là lời của một người Mông nói với đồng bào mình, bằng hiểu biết về phong tục và bằng sự chân thành.

Có người ban đầu nghi ngại. Có người đóng cửa không tiếp. Ông vẫn quay lại, khi thì giúp một gia đình dựng mái nhà, khi thì hỏi thăm người ốm, khi lại ngồi bên bếp lửa nói chuyện đến khuya. Dần dần, bà con nhận ra người thanh niên ấy không tìm quyền lợi cho riêng mình. Điều ông muốn chỉ là bản làng được yên, người trong một nhà đừng quay lưng lại với nhau.

Năm 1950, khi bộ đội từ miền xuôi lên vùng Na Ngoi, Vừ Chông Pao được giao làm Trưởng Công an xã. Ông cùng bộ đội và chính quyền xây dựng lực lượng bảo vệ biên giới. Từ một đội trưởng trẻ tuổi, ông trở thành chiếc cầu nối giữa cán bộ miền xuôi với đồng bào các dân tộc trên núi cao.

Chiến thắng lớn nhất trong những ngày ấy không chỉ được tính bằng số trận đánh. Đó còn là việc nhiều người từng nghe lời dụ dỗ đã hiểu ra, rời bỏ lực lượng chống phá để trở về với gia đình. Những người từng nghi ngờ cách mạng dần góp sức giữ bản. Trẻ nhỏ lại được ngủ yên, người lớn lại lên nương, tiếng chày giã gạo lại vang dưới chân núi.

Sau năm 1954, Vừ Chông Pao tiếp tục xây dựng chính quyền ở miền Tây Nghệ An. Ông từng làm Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện, Chủ tịch UBND huyện Kỳ Sơn, Chủ tịch HĐND huyện và đại biểu Quốc hội. Dù ở cương vị nào, ông vẫn thường tìm đến các già làng, trưởng bản để hỏi chuyện dân.

Ông có hai lần được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Điều ông ghi nhớ sâu sắc là bài học về đoàn kết các dân tộc. Bó đũa được buộc chặt thì khó ai bẻ gãy; người Mông, người Thái, người Khơ Mú và người Kinh biết nương tựa nhau thì biên cương mới bền vững.

Năm 2010, Vừ Chông Pao được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng người Kỳ Sơn nhớ ông nhiều hơn qua hình ảnh một người cán bộ đi bộ vào bản, ngồi bên bếp lửa, nghe dân nói hết điều hay lẽ dở rồi mới tìm cách giải quyết.

Các cháu ạ, giữ biên giới không chỉ là đứng bên một cột mốc. Biên giới được giữ bằng những bản làng bình yên, bằng sự tin cậy giữa người dân với chính quyền và bằng tình nghĩa giữa các dân tộc. Nếu lòng người chia rẽ, núi cao đến mấy cũng khó thành thành lũy. Nếu lòng người đoàn kết, con dốc dài mấy cũng có thể đi qua.

Câu chuyện của chàng trai Mường Ải vì thế vẫn còn nguyên ý nghĩa. Từ năm mười tám tuổi, ông đã hiểu một điều thật giản dị: muốn giữ đất trước hết phải giữ lấy người; muốn bản làng bình yên thì phải biết nói với nhau bằng sự thật và lòng thương yêu.

Nguồn tư liệu đối chiếu: Vừ Chông Pao – Người con ưu tú của đại ngàn Kỳ Sơn và Khi cách mạng trở thành chân lý – Báo Nghệ An.