Chế Lan Viên - Nhà thơ Cách mạng hàng đầu

Chế Lan Viên ra đi , về “cái xứ không màu” đã hơn ba mươi năm. Kỷ niệm 100 năm ngày sinh là một thời điểm như một mốc thời gian quan trọng để nhìn lại một đời thơ, một “cõi thơ” của nhà thơ lớn.

         Đã có nhiều danh xưng để tôn vinh vai trò, tư thế của thiên tài thơ ca: Chế Lan Viên nhà thơ – nghệ sĩ, Chế Lan Viên nhà thơ – chiến sĩ, Chế Lan Viên – nhà văn hóa lớn, Chế Lan Viên – nhà tư tưởng làm thơ…

         Bài viết này muốn nhấn mạnh một vai trò mang phẩm cách cốt yếu nhất, tạo nên thành tựu vẻ vang một đời thơ: Chế Lan Viên – nhà thơ cách mạng. Hơn thế nữa, đứng ở hàng xung kích tiên phong xứng đáng là nhà thơ cách mạng hàng đầu.

         Cả một đời, cả sự nghiệp thơ văn Chế Lan Viên đã chứng minh hùng hồn điều đó.

* *

 *

I. QUÁ TRÌNH ĐỔI HỒN TÌM LẠI CHÍNH MÌNH

         Chế Lan Viên và cả một thế hệ thi sĩ tiền chiến hết sức thấm thía công ơn của Cách mạng. Lãnh tự vĩ đại Hồ Chí Minh, linh hồn của cách mạng đã được ca ngợi là: Người thay đổi đời tôi, Người thay đổi thơ tôi như lời thơ tri ân vô cùng sâu sắc của nhà thơ.

         Cách mạng là nhân tố khách quan kỳ vĩ đã làm nên cuộc đổi đời kỳ diệu cho toàn dân tộc: “ Thay đổi cả vóc hình tổ quốc”. Thời đại mới độc lập tự do đã bắt đầu:

                           Có được trái cây thơm ta biết quý cả mùa lành

         Những ngày Tổng khởi nghĩa, nhà thơ đã xuống đường đi theo, đi cùng quần chúng nhân dân. Và từ đó là cuộc đồng hành suốt một đời với niềm vui kỳ lạ: “ Con lại gặp nhân dân như nai về suối cũ/ Cỏ đón giêng hai chim én vào mùa”.

         Tuy nhiên, sự đi cùng không đơn giản là thụ động đi theo như “ăn theo” “sau đóm ăn tàn”. Mà phải là sự đồng tâm, đồng chí. Hơn thế nữa, phải có cùng nguyện vọng, cùng khí phách cách mạng.

         Hơn ai hết, Chế Lan Viên sớm nhận ra vấn đề “cách” cái “mạng” của mình như một điều tiên quyết.

         Gửi các anh, nhất là Ánh sáng và phù sa có mạch thơ tâm niệm như một lời “sám hối” với cách mạng, với nhân dân.

         Hình như ở Chế Lan Viên, sự tỉnh ra, sự  ngộ  ra, là sâu sắc thấm thía hơn rất nhiều các nhà thơ cùng thế hệ Thơ mới.

         Đổi đời không chỉ là thay đổi đời sống, thân phận mà thực chất phải là sự đổi hồn – hồn ngườirồi mới đến hồn thơ.

         Trước hết là sự nhận thức lại bản thể. Nhà thơ có câu hỏi rất nổi tiếng: Ta là ai?. Dĩ nhiên giờ đây câu trả lời không còn mơ hồ, huyền bí như xưa mà đã hết sức sinh động, cụ thể, rất “đời”. Nhà thơ đã nhận ra mình là ai. Câu trả lời thật giản dị tư nhiên: là người công dân của một xã hội mới. Rồi là một cán bộ kháng chiến, dấn thân vào máu lửa, chứng kiến hiện thực khốc liệt của chiến tranh và tự dặn mình: Nhớ lấy để trả thù. Hiện thực kháng chiến đã mở mắt, thay hồn , đổi óc cho nhà thơ. 

         Những hồn ma bóng quỷ còn lởn vởn trong đầu óc dần dần bị xua đuổi, quét sạch.

         Trước mắt nhà thơ trong chiến đấu, là những đồng đội nhận nhiệm vụ, sẵn sàng hi sinh thật tự nhiên, tự nguyện. Đó là những sự thật hết sức xúc động hồn người. Một sự thay đổi như tái sinh là sự kiện Kết nạp Đảng trên quê mẹ.

                            Tôi đứngdưới cờ, đưa tay tuyên thệ

                            Trên đất quê hương, mang hình bóng mẹ

                            Ngỡ chừng như sinh lại lần đầu

          Đảng trở thành nơi cắt rốn, chôn rau.

         Vậy là đời đã có hướng để mạnh bước từ đây. Ngay cả lúc nguy nan nhất vẫn có thể cứu được người khác: “Người dưới vực sâu vẫn cứu kẻ trên bờ/Nếu dưới vực sâu còn dũngg khí (…) Trong thung lũng đau thương ta vẫn tìm ra vũ khí/ Phá “cô đơn” “ta” hòa hợp với “người”. Lý tưởng mới sẽ là vũ khí kỳ diệu để cứu mình, cứu người. (Khi đã có hướng rồi).

         Tuy nhiên cải đổi tâm hồn là cả một quá trình.

         Chế Lan Viên từng đi lạc, đi xa nên nghĩ lại dĩ vãng không khỏi có sự ân hận: “ Đi xa về hóa chậm”. Vào cuộc sống mới, cuộc đời mới, nhà thơ tự nhủ phải tiến nhanh, tiến mạnh.

         Bởi một lẽ hiển nhiên rất tự nhiên:

                                        Tâm hồn tôi khi Tổ quốc soi vào

                                        Thấy ngàn núi trăm sông diễm lệ

                                        Con ngọc trai đêm hè đáy bể

                                         Uống thủy triều bỗng sáng hạt châu

                                                      Chim lượn trăm vòng.

         Để có một hồn thơ cách mạng cũng là một sự rèn luyện đường trường. Trả lời phỏng vấn một giáo sư người Đức Gunter Giesenfild, Chế Lan Viên bộc bạch: “ Tập thơ  đầu tiên Điêu tàn(Décadence) ra năm 1937 khi tôi 17 tuổi. Thêm mấy quyển nữa có khuynh hướng “penchant) thần bí (mystique) pessi mite/ (bi quan, buồn) sau đó bỏ không làm thơ vì chán. Yêu tôn giáo (réligion), siêu hình (métaphysique).

         1945, cách mạng (Révolutuon) vui lại và tham gia vào cuộc sống của dân tộc. Làm thơ lại. Chính nhờ chính trị (politique) mà làm thơ lại. Và khi đã làm thơ thì không phải chỉ làm thơ chính trị (Poème révolutionnaire) mà cả thơ tình (Poème d’ amour)”. Chế Lan Viên tự phân tích các giai đoạn trong tiến trình: “ Từ giai đoạn này sang giai đoạn khác, từ étape trước 1945 qua sau 45  từ trước 75 qua étape sau 75 – đều có khó khăn. Nhưng làm giàu thêm sự suy nghĩ (enrichir la pensée, d’ où la poésie”

         Vậy là hồn người cách mạng đã mang hồn thơ cách mạng (Chân dung tự họa – Chế Lan Viên – Người làm vườn vĩnh cửu, Hội nhà văn, 1995)

II. CHẾ LAN VIÊN LÀM CÁCH MẠNG TRONG ĐỜI VÀ TRONG THƠ

         Hành trình cách mạng của Chế Lan Viên là đầy thách thức, nhưng rất vinh quang. 

         Chế Lan Viên xuống đường nhập  vào đội ngũ quần chúng nhân dân những ngày Tổng khởi nghĩa tại Quy Nhơn.

         Tuy nhiên trước đó, nhà thơ trẻ đã từng đi đọc sách báo tiến bộ của Đảng, đi nghe những cuộc nói chuyện chính trị  hoặc văn chương mang “mùi” chính trị của nhà Xẹc Quy Nhơn mà chủ nhiệm là nhà giáo Lê Ẩm. Đó là hồi tưởng theo ký ức của Nguyễn Minh Vỹ. Và theo đó, cùng bè bạn, nhà thơ trẻ cũng đã tham gia hoạt động trong phong trào Mặt trận Dân chủ ở Quy Nhơn. (1)

         Sau 1945, Chế Lan Viên tham gia vào các hoạt động văn hóa cách mạng.

         Nhà thơ ra Huế, tham gia Đoàn Xây dựng cùng với Hoài Thanh, Lưu Trong Lư, Đào Duy Anh, viết bài cho báo Quyết thắng của Việt Minh Trung Bộ.

         Kháng chiến bùng nổ, ông công tác báo chí ở Liên Khu 4 cũ. Nhà thơ đi khắp các địa bàn, khi thì ở Thanh – Nghệ - Tĩnh, lúc lại ở Bình – Trị - Thiên. Nhà thơ sống nhiều với vùng quê hương khói lửa vào loại chiến trường ác liệt nhất trong kháng chiến chống Pháp

         Cuộc vật lộn với chính mình để làm nên một cốt cách mới là phải trải qua bao khó nhọc, gian nan. Có những lúc cái cũ – cái xấu nhiều hình vẻ quay trở lại, thậm chí quấy đảo tâm trí như “làm giặc giữa lòng ta”. Nhà thơ quyết liệt “Ta bắn chết!”.

         Để rồi cuộc đấu tranh “cũ” “mới” có phân định và chứng minh hùng hồn nhà thơ đã là một con người mới mang tâm hồn mới.

         Hoài niệm để mà xác định, luôn có sự so sánh xưa,nay; cũ, mới; chết, sống… Nỗi đau ngày ấy…Cái vui bây giờ…

         Có những bài thơ đặc sắc về chủ đề tâm niệm.  Ngoảnh lại 15 năm, Ngoảnh lại mùa đông và một sự phát hiện về triết lý sống mới. Xưa là buồn, là nước mắt nay là vui, là nụ cười.

                              Cầm lòng yêu đời như một thanh gươm

                              Cầm hy vọng như cờ xuân muôn thuở

                              Cầm tương lai như một áng hồng

                                    Nhật ký một người chữa bệnh

         Vậy là Chế Lan Viên đã có quá trình đấu tranh tự thân để trở thành người cách mạng. Có thể nói đó là hành trình từ Vàng sao siêu hình quá khứ đến “Sao vàng” hiện thực cách mạng.

         Cuộc đấu tranh thắng lợi vì bản thân nhà thơ là một người có tinh thần dân tộc và lòng yêu nước. Nói cách khác, trong tâm hồn đã tiềm ẩn nhân tố cách mạng.

         Hồn người cách mạng tất yếu phải có hồn thơ cách mạng. Quá trình đổi hồn thơ cũng trải qua nhiều khó khăn gian khổ không kém. Đổi từ quan niệm tư tưởng nghệ thuật, phương pháp sáng tác nghệ thuật, từ nhận thức trách nhiệm mới, tìm ra đối tượng thẩm mỹ mới.

         Trong quá khứ nhà thơ đã tự kiểm: “ Thơ trôi xuôi như nước chảy xuôi dòng”. Giờ đây là những suy nghĩ mới, cảm xúc mới. Hàng loạt tiểu luận bằng thơ, vè thơ đã nói rõ điều đó: Nghĩ về thơ, Sổ tay thơ, Nghĩ về nghề, nghĩ về thơ, nghĩ …

                           Cuộc sống đánh vào thơ trăm nghìn lớp sóng

                           Chớ ngồi trong phòng ăn bọt bể anh ơi.

                           Tâm hồn anh là của đời một nửa.

                           Một nửa kia lại cũng của đời.

                                                      Sổ tay thơ

         Nguyễn Đình Thi trong bài  viếng Chế Lan Viên viết: Nhưng có lẽ làm xoắn ruột anh nhất chính là mảnh đất Quảng Trị (…)

                           Những ruộng đói mùa, những đồng đói cỏ

                           Những đồi sim không đủ quả nuôi người 

                           Cuộc sống gian lao ít tiếng nói cười.

                           Chỉ tiếng gió mù trời chen tiếng súng (2)

         Tháng giêng năm 1949 trong chiến dịch ở Tà Cơn, Đường 9 (Quảng Trị), Chế Lan Viên được kết nạp Đảng.

         Từ sau hòa bình lập lại, Chế Lan Viên về công tác ở Hà Nội và ở đây cho tới suốt kháng chiến chống Mỹ. Là nhà thơ hàng đầu, ông liên tục nhiều năm tham gia lãnh đạo các tổ chức Hội nghề nghiệp như Ủy viên Thường vụ Hội Nhà văn Việt Nam, Ủy viên thư ký, Ủy viên Ủy ban Trung uong Hội Liên Hiệp  Văn học Nghệ thuật Việt Nam.

         Chế Lan Viên còn là một nhà hoạt động chính trị xã hội có tầm vóc quốc gia và quốc tế.

         Ông là đại biểu Quốc hội  các khóa 4,5,6,7

         Với những tư cách trên, Chế Lan Viên từng nhiều lần trở thành sứ giả văn hóa của Việt Nam trong  công tác đối ngoại. Ông tham gia nhiều diễn đàn Quốc tế tại Liên Xô (cũ) , Pháp, Nam tư, Ấn Độ, NaUy, Thụy Điển, Trung Quốc…

         Chế Lan Viên đã có một cuộc đời đẹp của nhà thơ cách mạng.

         Khi ra đi người đảng viên trung kiên đã có 40 năm tuổi Đảng. Với hoạt động chính trị, xã hội, Chế Lan Viên xứng đáng là một chính khách tầm quốc gia tuy có khác với các nhà hoạt động chính trị chuyên nghiệp. Nhà thơ đã được nhiều tặng  hưởng Huân chương, Huy chương, Huy hiệu cao quý của Đảng và Nhà nước.

         Tất cả chứng minh rõ cốt cách, bản lĩnh của một nhà thơ xứng danh nhà thơ cách mạng.

         Tuy nhiên còn một tư cách cũng là phẩm chất đặc hiệu Chế Lan Viên - nhà cách mạng thơ ca.

         Trong thuật ngữ chuyên môn ta thường gọi là nhà cách tân thơ ca. Tuy nhiên cần nhấn mạnh ý thức thay đổi có tính chất cơ bản, thậm chí biến đổi mạnh mẽ của nhà thơ. Ở cả hai phương diện đổi mới và sáng tạo thơ ca.

         Một đổi mới quan trọng bậc nhất là quan niệm nhiệm vụ của nhà thơ và đồng thời là chức năng của thơ ca.

         Thơ xưa nêu quan niệm “nói chí”, “tải đạo”. Đó là một cách nói. Vừa rõ vừa chưa rõ. Như quan niệm về đạo là đạo nào? Đạo của người quân tử nhưng tiêu chí quân tử là thế nào? Dĩ nhiên ta hiểu một ý chung nhất: thời nào,đạo nấy. Đạo mang tính lịch sử, đạo gắn với một thể chế lịch sử.

         Nhà thơ Sóng Hồng tuyên ngôn về thơ cũng là về văn nghệ một thời: “Mỗi vần thơ bom đạn phá cường quyền”. Nhà thơ vĩ đại Hồ Chí Minh cũng từng có thơ tuyên ngôn:

                                Nay ở trong thơ nên có thép

                                Nhà thơ cũng phải biết xung phong

         Chế Lan Viên bằng hành động của đời như minh chứng cho thơ ca. Từ tham gia kháng chiến đi chiến dịch ở vùng Liên Khu 4 những năm chống Pháp đến bám sát thời sự chiến tranh những năm chống Mỹ, đã có tuyên ngôn thơ đầy hào hùng:

      Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến lũy

                                       Bên những dũng sĩ đuổi xe tăng địch ngoài đồng và hạ trực thăng rơi

         Nhà thơ chiến sĩ Chế Lan Viên mạnh dạn đưa chính trị vào văn thơ và cùng với nhà thơ lớn Tố Hữu công khai mở ra dòng thơ trữ tình chính trị hay trữ tình công dân như một hướng “hành đạo” cách mạng chính thống.

         Khuynh hướng chính trị thậm chí đã tạo ra nhũng bài như xã luận bằng thơ nổi tiếng như ở trong Đối thoại mới (1967 – 1963: Nghỉ suy 68, Tùy bút một mùa xuân đánh giặc và rõ rệt là Thời sự hè 1972 – bình luận…

         Khuynh hướng hướng ngoại được Chế Lan Viên thực hiện như một sự đổi chiều – đảo chiều so với tư duy thơ xưa cũng trở thành một khuynh hướng phổ biến trong thời cuộc mới. Sau 1975, nhà thơ lấy lại sự cân bằng trong tư duy, hướng nội và hướng ngoại.

         Xét về mặt hình thức biểu hiện cũng có những chiều hướng đổi thay, từ chính luận chuyển sang triết luận rồi song song tồn tại, khi thế sự đã nổi lên gần ngang chính sự.

         Có một tuyên ngôn bằng thơ cũng thể hiện một đổi thay lớn từ trong quan niệm thơ:

                                   Xưa tôi hát mà nay tôi tập nói

                                   Chỉ nói thôi mới nói hết được đời

                                                       Sổ tay thơ

         Nhiệm vụ mới của thơ được xác định rõ: “ Thơ xưa chỉ hay than mà ít hỏi/ Đảng dạy ta thơ phải trả lời”

                                     Thơ không chỉ đưa ru mà còn thức tỉnh

                                     Không chỉ “ơi hời” mà còn đập bàn quát tháo, lo toan”

         Chế Lan Viên có hai “đặc sản” độc đáo là thơ tự do và thơ tứ tuyệt mới. Đây là đóng góp về thể loại nổi bật giàu cá tính sáng tạo.

         Riêng thơ tự do đã được định hình thành một thể thơ chính thống và có hiệu quả sáng tác thực tế trên thi đàn hiện nay. 

         Thể thơ này là sở đắc của Chế Lan Viên trong dòng thơ chính luận đậm tính thời sự.

         Tuy nhiên xét một cách khái quát ở tầm vĩ mô thì nhà thơ đã sáng tạo một thể thơ đắc dụng chothơ điệu nói – một dòng thơ gần với văn xuôi. Thơ điệu nói “Chỉ nói thôi mới nói hết được đời’ là thơ mang tính hiện đại rõ rệt – một trong xu hướng hiện đại hóa của thơ Việt hiện nay, theo nhận xét của một số nhà lý luận văn học.

         Trên hành trình sáng tác, qua các tập thơ kể cả Di cảo, Chế Lan Viên đã thực sự chứng minh một bản lĩnh mang phẩm cách nổi trội có tính quyết định là tính cách tân, đổi mới, sáng tạo, cả trên quan niệm và hoạt động sáng tác thực tiễn.

**

*

         Chế Lan Viên là nhà thơ một đời phấn đấu để làm nên mình,  để tự vượt mình bằng một sự nỗ lực bản thân ghê gớm.

         Bản chất “nổi loạn” tự phát, vô định một thời (trường thơ Loạn) đã được rèn luyện, cải tạo để biến thành tinh thần cách mạng có định hướng tích cực rõ rệt. Đi vào và dấn bước quả cảm trên đại lộ văn thơ cách mạng, Chế Lan Viên nhờ vậy trở thành một nhà văn – chiến sĩ xuất sắc hàng đầu, nhà cách tân thơ ca cách mạng có thành tựu lớn lao.

         Từ cái nhìn thế kỷ hôm nay, dư luận đồng thuận  nhất trí tôn vinh Chế Lan Viên – Ngọn tháp thi ca hiện đại Việt Nam.